Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizden çok önemli ve eğlenceli bir konuyu, ses olaylarını, özellikle de *ünlü daralması*nı hep birlikte çözeceğiz. Hazırsanız kalemleriniz ve defterleriniz hazır olsun, adım adım ilerleyelim!
a. Aşağıdaki kelimeleri örnekteki gibi “-mak, -mek” ekini alacak şekilde yazınız.
Bu soruda bizden, verilen kelimelerin köklerini yani mastar (fiil) hallerini bulmamız isteniyor. Mastar hali, bir işi, oluşu veya hareketi anlatan kelimenin -mak veya -mek eki almış şeklidir. Mesela, “koşmak”, “okumak” gibi.
Adım 1: Her bir kelimenin fiil kökünü bulalım.
- Selamlıyorum: Bu kelimenin kökü “selamla-” fiilidir. Örnekte de gösterildiği gibi, sonuna “-mak” eki geldiğinde “Selamla(mak)” olur.
- İstiyorum: Bu kelimenin kökü “iste-” fiilidir. Bu fiile “-mek” eki getirdiğimizde “İste(mek)” olur.
- Parılıyordu: Bu kelimenin kökü “parıl-” fiilidir. Bu fiile “-mak” eki getirdiğimizde “Parıl(mak)” olur.
Sonuç:
- Selamlıyorum: Selamla (mak)
- İstiyorum: İste (mek)
- Parılıyordu: Parıl (mak)
b. Bulduğunuz kelimelere “-yor” eki geldiğinde nasıl bir ses değişimi oluyor? Açıklayınız.
Şimdi gelelim asıl konumuza, ünlü daralmasına! Türkçede bazı fiiller “-yor” ekini aldıklarında, fiilin sonundaki geniş ünlü (a, e) daralır ve dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür. Hadi örneklerimize bakalım:
Adım 1: “İstiyorum” kelimesini inceleyelim.
- Bu kelimenin kökü “iste-” idi, hatırladık mı? “İste-” fiilinin sonundaki ses geniş ünlü olan “e” harfi.
- Bu “e” harfine “-yor” eki geldiğinde ne oluyor? “İst
eyor” değil, “istiyor” diyoruz, değil mi? İşte bu “e” sesinin “i” sesine dönüşmesine ünlü daralması denir.
Adım 2: “Selamlıyorum” kelimesini inceleyelim.
- Bu kelimenin kökü “selamla-” idi. “Selamla-” fiilinin sonundaki ses geniş ünlü olan “a” harfi.
- Bu “a” harfine “-yor” eki geldiğinde ne oluyor? “Selaml
ayor” değil, “selamlıyor” diyoruz. Buradaki “a” sesinin “ı” sesine dönüşmesine de ünlü daralması denir.
Adım 3: “Parılıyordu” kelimesini inceleyelim.
- Bu kelimenin kökü “parıl-” idi. “Parıl-” fiilinin sonundaki ses dar ünlü olan “ı” harfi.
- Gördüğün gibi, fiil kökü zaten dar bir ünlüyle (ı, i, u, ü) bitiyorsa veya ünsüzle bitiyorsa, “-yor” eki geldiğinde herhangi bir ünlü daralması olmaz. Bu kelimede ses değişimi yaşanmaz.
Açıklama:
“-yor” eki, kendisinden önceki fiil kökünün sonundaki geniş ünlüleri (a, e) dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüştürür.
- “İste-” kelimesindeki “e” sesi “i”ye dönüşerek “istiyor” olur.
- “Selamla-” kelimesindeki “a” sesi “ı”ya dönüşerek “selamlıyor” olur.
- “Parıl-” kelimesi zaten “ı” dar ünlüsüyle bittiği için herhangi bir daralma olmaz, “parılıyor” şeklinde kalır.
c. Buna göre aşağıdaki tanım cümlesini yay ayraç içinde yazan ifadelerle tamamlayınız. (“-a, -e”, “-yor”, “dar”, “ünlü”, “ünsüz”)
Şimdi öğrendiklerimizi bir araya getirip, ünlü daralmasının tanımını doğru kelimelerle tamamlayalım.
Adım 1: Boşlukları dikkatlice dolduralım.
Geniş ünlü -a, -e ile biten Türkçe kelimelere -yor eki geldiğinde kelimelerin son ünlü harfleri dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşür, bu olaya ünlü daralması denir.
Sonuç:
Geniş ünlü -a, -e ile biten Türkçe kelimelere -yor eki geldiğinde kelimelerin son ünlü harfleri dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşür, bu olaya ünlü daralması denir.
ç. Aşağıdaki cümleyi inceleyiniz ve altı çizili kelimenin kökünü belirleyip söyleyiniz.
Şimdi de “diye” kelimesinin kökünü bulalım. Bu kelime de ünlü daralmasına uğramış kelimelerden biri.
Adım 1: “Diye” kelimesinin anlamını düşünelim. Bir şeyi “demek” ile ilgili, değil mi?
- “Diye” kelimesinin kökü “de-” fiilidir. Bu fiile yönelme hal eki olan “-e” gelmeden önce araya “y” kaynaştırma harfi girer ve “de-y-e” şeklini alır.
- İşte bu durumda, “de-” fiilinin sonundaki geniş “e” ünlüsü “i”ye dönüşerek “d
eye” yerine “diye” olur.
Sonuç:
Altı çizili “diye” kelimesinin kökü “de-“ fiilidir.
d. Bu kelimede hangi ses olayı görülmektedir? Aşağıdaki altı çizili örneklerden yararlanarak açıklayınız.
- Bugün humus yiyelim.
- Norveç için diyecek söz çok.
- Flamenko dansçıları niye kırmızı siyah giyinir?
“Diye” kelimesinde ve verilen örneklerde hep aynı ses olayını görüyoruz, sevgili arkadaşlar.
Adım 1: “Diye” kelimesindeki ses olayını hatırlayalım.
- “De-” fiilinin sonundaki geniş “e” ünlüsü, kendisinden sonra gelen ek yüzünden “i”ye dönüşmüştü. Bu olaya ünlü daralması denir.
Adım 2: Verilen diğer örneklere bakalım.
- Yiyelim: Bu kelimenin kökü “ye-” fiilidir. “Ye-” fiiline “-yelim” eki geldiğinde, “ye-” fiilinin sonundaki “e” sesi “i”ye dönüşür ve “y
eyelim” yerine “yiyelim” deriz. Burada da ünlü daralması var. - Diyecek: Bu kelimenin kökü “de-” fiilidir. “De-” fiiline “-yecek” eki geldiğinde, “de-” fiilinin sonundaki “e” sesi “i”ye dönüşür ve “d
eyecek” yerine “diyecek” deriz. Yine ünlü daralması. - Niye: Bu kelimenin kökü “ne-” soru zamiridir. “Ne-” kelimesine “-ye” eki geldiğinde, “ne-” kelimesinin sonundaki “e” sesi “i”ye dönüşür ve “n
eye” yerine “niye” deriz. Bu da ünlü daralmasıdır.
Açıklama:
“Diye” kelimesinde ve verilen diğer örneklerde (yiyelim, diyecek, niye) ortak olarak ünlü daralması ses olayı görülmektedir. Geniş ünlüler (a, e), kendilerinden sonra gelen bazı ekler (özellikle “-yor” eki veya “y” kaynaştırma harfi ile başlayan ekler) nedeniyle dar ünlülere (ı, i, u, ü) dönüşürler. Bu örneklerde de “de-” (diye, diyecek), “ye-” (yiyelim) ve “ne-” (niye) kelimelerinin sonundaki “e” geniş ünlüsü, “i” dar ünlüsüne dönüşmüştür.
e. “Bekle-, temizle-, kutla-, ye-“ kelimelerini ünlü daralmasına örnek olacak şekilde birer cümlede kullanınız.
Şimdi de bu fiilleri kullanarak, ünlü daralmasının yaşandığı cümleler kuralım. Genellikle “-yor” ekiyle bu daralma çok belirginleşir.
Adım 1: “Bekle-” fiilini kullanalım.
- Bu fiilin sonundaki “e” geniş ünlüsü, “-yor” ekiyle “i”ye daralır.
- Cümlemiz: Arkadaşım okulun bahçesinde beni bekliyor. (Bekle-yor -> bekliyor)
Adım 2: “Temizle-” fiilini kullanalım.
- Bu fiilin sonundaki “e” geniş ünlüsü, “-yor” ekiyle “i”ye daralır.
- Cümlemiz: Kardeşim odasını özenle temizliyor. (Temizle-yor -> temizliyor)
Adım 3: “Kutla-” fiilini kullanalım.
- Bu fiilin sonundaki “a” geniş ünlüsü, “-yor” ekiyle “ı”ya daralır.
- Cümlemiz: Annemler yeni yılını coşkuyla kutluyor. (Kutla-yor -> kutluyor)
Adım 4: “Ye-” fiilini kullanalım.
- Bu fiilin sonundaki “e” geniş ünlüsü, “-yor” ekiyle “i”ye daralır.
- Cümlemiz: Bebekler mamalarını yavaş yavaş yiyor. (Ye-yor -> yiyor)
Sonuç:
- Bekle-: Ablam otobüs durağında bekliyor.
- Temizle-: Annem mutfağı güzelce temizliyor.
- Kutla-: Bütün arkadaşlarım doğum günümü kutluyor.
- Ye-: Kardeşim tabağındaki yemeği afiyetle yiyor.
Gördüğünüz gibi, ünlü daralması Türkçede sıkça karşılaştığımız bir ses olayıdır ve günlük hayatta kullandığımız birçok kelimede karşımıza çıkar. Umarım bu açıklamalarla ünlü daralmasını daha iyi anlamışsınızdır! Başarılar dilerim!