Merhaba sevgili öğrencilerim, ben sizin Türkçe öğretmeniniz! Bugün noktalama işaretlerinden, özellikle de virgülün doğru kullanımından bahsedeceğiz. Görseldeki soruları tek tek inceleyelim ve virgülün ne kadar önemli bir işaret olduğunu birlikte keşfedelim. Haydi başlayalım!
5. ANLATALIM
a) Aşağıdaki cümleleri sesli okuyunuz. Bu sırada anlam bütünlüğünü korumak için nerelerde duraksadığınıza dikkat ediniz.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu bir okuma etkinliği. Cümleleri sesli okuyarak nerede durakladığınıza dikkat etmeniz, aslında virgülün ne işe yaradığını hissetmenizi sağlayacaktır. Bu yüzden yazılı bir çözüm gerektirmiyor. Ama isterseniz şimdi okuyup ardından b şıkkına geçelim.
b) Üç virgül (,) hakkınız olsaydı bu virgülleri cümlelerde nerelere yerleştirirdiniz? Cümlelerin üzerinde gösteriniz.
Çözüm:
Şimdi elimizde üç tane virgül var ve bunları aşağıdaki cümlelere anlamı en doğru şekilde vermek için yerleştireceğiz. Haydi bakalım, nerede duraklamamız gerekiyor, nerede bir sözü başka bir sözden ayırmamız lazım?
- Türkçe dersini severim, demiş.
- Kütüphaneye uğramayı unutmayın, diyerek sınıftan çıktı.
- Ayakkabılarını giydi. Kapıda bekleyen ninesine, Yarın da masal anlatacak mısın, diye sordu.
Açıklama:
Gördüğünüz gibi, virgüller sayesinde cümlelerin anlamı çok daha netleşti. İlk iki cümlede, başkasının sözünü aktarırken, aktarılan söz bittikten sonra virgül koyarak “demiş” veya “diyerek” gibi fiillerden ayırdık. Üçüncü cümlede ise, “Kapıda bekleyen ninesine” ifadesinden sonra virgül koyarak, kime seslenildiğini veya kime soru sorulduğunu daha belirgin hale getirdik. Zaten sonraki kısımda bir soru cümlesi olduğu için orada da bir virgül vardı.
6. ANLATALIM
a) Aşağıdaki tabloyu inceleyiniz.
Çözüm:
Bu bölüm de bir inceleme etkinliği. Tablo bize virgülün bazı önemli görevlerini örnek cümlelerle açıklıyor. Bu görevleri çok iyi anlamamız gerekiyor çünkü bir sonraki soruyu bu bilgilere göre çözeceğiz.
Tabloya göre virgülün başlıca görevleri şunlar:
- Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra konur: Yani birinin sözünü doğrudan tırnak içine almadan aktardığımızda, o söz bittikten sonra virgül kullanırız.
Örnek: “Atatürk, Türk dili dillerin en zenginlerindendir, dedi.” - Konuşma çizgisinden sonraki alıntı cümlenin bitimine konur: Konuşma çizgisini kullanarak bir diyalog başlattığımızda, alıntı söz bittikten sonra virgül koyarız.
Örnek: “— Türkçenin en uzun kelimesi nedir, diye sordu.” - Edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konur: Özellikle hikâye veya romanlarda, bir karakterin konuşmasına geçmeden önce o konuşmayı kimin yaptığını veya kime yapıldığını belirten ifadenin sonuna virgül gelir.
Örnek: “Elindeki sözlüğü uzattı. Öğrencisine, — Dil her kapıyı açar, dedi.”
b) Tablodan hareketle aşağıdaki cümlelerde renkli yazılmış virgüllerin hangi amaçla kullanıldığını belirleyiniz. Virgülün aynı amaçla kullanıldığı cümleleri gruplandırınız.
Çözüm:
Şimdi sıra geldi bu 9 cümleyi incelemeye ve virgüllerin görevlerini tabloya göre belirlemeye. Her cümlenin virgülünü tek tek inceleyelim ve sonra aynı görevde olanları gruplandıralım.
1. Bu deyimin hikâyesini merak ediyorum, demiş.
Buradaki virgül, tırnak içine alınmamış bir alıntı sözden (“Bu deyimin hikâyesini merak ediyorum”) sonra gelmiş ve “demiş” fiilinden ayırmış. Bu, tablodaki ilk görevle aynı.
2. “Kendi Gök Kubbemiz” adlı kitabı okuyalım, diye teklif etti.
Bu cümlede “Kendi Gök Kubbemiz” tırnak içinde ama asıl alıntı söz olan “adlı kitabı okuyalım” tırnak içinde değil. Virgül de bu sözden sonra gelmiş ve “diye teklif etti” kısmından ayırmış. Yani yine tırnak içinde olmayan alıntı sözden sonra kullanılmış.
3. Kelimeler atalarımızın işlediği söz mücevherleridir, diyor.
Yine tırnak içinde olmayan bir alıntı söz var (“Kelimeler atalarımızın işlediği söz mücevherleridir”) ve virgül bu sözden sonra gelerek “diyor” fiilinden ayırmış. Tablodaki ilk görev.
4. Eve hızlıca geldi. Alt komşusuna, — Akşamki mâni atışmasına yetişelim, dedi.
Bu cümlede virgül, konuşma çizgisiyle başlayan bir diyalogdan önce gelmiş. “Alt komşusuna” ifadesi, konuşmanın kime yapıldığını belirtiyor. Bu da tablodaki üçüncü görevle, yani edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konma göreviyle aynı.
5. Bebeğimi hep ninniyle uyuttum, diyor.
Yine tırnak içinde olmayan bir alıntı söz (“Bebeğimi hep ninniyle uyuttum”) var ve virgül bu sözden sonra gelerek “diyor” fiilinden ayırmış. Tablodaki ilk görev.
6. Öğretmenine, — Bugün hangi türküyü dinleyeceğiz, diye sordu.
Tıpkı 4. cümlede olduğu gibi, virgül konuşma çizgisiyle başlayan diyalogdan önce “Öğretmenine” ifadesinden sonra gelmiş. Konuşmanın kime yapıldığını belirtiyor. Tablodaki üçüncü görev.
7. Tekerlemeler akıcı konuşma becerinizi geliştirir, dediler.
Tırnak içinde olmayan bir alıntı söz (“Tekerlemeler akıcı konuşma becerinizi geliştirir”) var ve virgül bu sözden sonra gelerek “dediler” fiilinden ayırmış. Tablodaki ilk görev.
8. Sözlüğü uzattı. Arkadaşına, — Kelime tahmin etme oyununa ne dersin, diye sordu.
Yine 4. ve 6. cümlelerdeki gibi, virgül konuşma çizgisiyle başlayan diyalogdan önce “Arkadaşına” ifadesinden sonra gelmiş. Konuşmanın kime yapıldığını belirtiyor. Tablodaki üçüncü görev.
9. — Bilmecenin cevabını buldun mu, dedi.
Bu cümlede konuşma çizgisiyle başlayan bir alıntı söz var (“Bilmecenin cevabını buldun mu”) ve virgül bu sözün bitiminde, “dedi” fiilinden önce kullanılmış. Bu da tablodaki ikinci görevle aynı.
Şimdi bu cümleleri virgüllerin kullanım amaçlarına göre gruplandıralım:
Grup 1: Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra konan virgüller
Bu grupta, başkasının sözünü tırnak kullanmadan aktardığımız cümleler var. Virgül, aktarılan sözü bitirip, “demiş, diyor, dediler” gibi fiillerden ayırıyor.
- 1. Bu deyimin hikâyesini merak ediyorum, demiş.
- 2. “Kendi Gök Kubbemiz” adlı kitabı okuyalım, diye teklif etti.
- 3. Kelimeler atalarımızın işlediği söz mücevherleridir, diyor.
- 5. Bebeğimi hep ninniyle uyuttum, diyor.
- 7. Tekerlemeler akıcı konuşma becerinizi geliştirir, dediler.
Grup 2: Edebî eserlerde konuşma bölümünden önceki ifadenin sonuna konan virgüller
Bu gruptaki cümlelerde, bir konuşma başlamadan önce, konuşmanın kime yapıldığını veya kiminle ilgili olduğunu belirten ifadeden sonra virgül kullanılmış. Konuşmanın kendisi de konuşma çizgisiyle başlıyor.
- 4. Eve hızlıca geldi. Alt komşusuna, — Akşamki mâni atışmasına yetişelim, dedi.
- 6. Öğretmenine, — Bugün hangi türküyü dinleyeceğiz, diye sordu.
- 8. Sözlüğü uzattı. Arkadaşına, — Kelime tahmin etme oyununa ne dersin, diye sordu.
Grup 3: Konuşma çizgisinden sonraki alıntı cümlenin bitimine konan virgüller
Bu grupta ise, konuşma çizgisiyle başlayan bir sözün bittiği yerde, sözü aktaran fiilden (“dedi, sordu” gibi) önce kullanılan virgül var.
- 9. — Bilmecenin cevabını buldun mu, dedi.
İşte bu kadar! Gördünüz mü, virgül ne kadar küçük bir işaret olsa da, cümlelerin anlamını doğru bir şekilde aktarmak için ne kadar önemli! Her görevini bilmek, hem doğru yazmamızı hem de okuduğumuzu daha iyi anlamamızı sağlar. Unutmayın, noktalama işaretleri cümlelerin trafik işaretleri gibidir, onlara dikkat ederek daha iyi iletişim kurarız.