6. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 1. Kitap Sayfa 161

Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizden çok önemli ve eğlenceli bir konuyu, ses olaylarını, birlikte işleyeceğiz. Hazırsanız, görseldeki soruları adım adım çözmeye başlayalım. Unutmayın, Türkçe’yi doğru kullanmak için bu kuralları bilmek çok önemli. Hadi bakalım!

a. Aşağıdaki kelimeleri sesli okuyunuz. Hangi kelimeyi daha kolay söylediniz? İşaretleyiniz.

Ağaçdan

Ağaçtan

Çözüm:

Adım 1: Şimdi bu iki kelimeyi sesli bir şekilde okuyalım. Önce “Ağaçdan” kelimesini söylemeye çalışın. Sonra da “Ağaçtan” kelimesini söyleyin.

Adım 2: Hangi kelimeyi söylerken diliniz daha az zorlandı, daha akıcı bir şekilde söyleyebildiniz? Muhtemelen “Ağaçtan” kelimesi daha kolay geldi, değil mi?

Adım 3: Bu durumun nedeni, Türkçede bazı seslerin yan yana geldiğinde birbirine benzemek istemesidir. “Ağaçdan” kelimesinde, ‘ç’ sesi sert bir ünsüzdür. ‘d’ sesi ise yumuşak bir ünsüzdür. Sert ve yumuşak ünsüzler yan yana geldiğinde, dilimiz biraz zorlanır. Ama “Ağaçtan” kelimesinde, ‘ç’ sert ünsüzünden sonra ‘t’ sert ünsüzü geldiği için, her ikisi de sert olduğu için daha uyumlu ve kolay söylenir.

Sonuç: Daha kolay söylediğimiz kelime,

☑ Ağaçtan

kelimesidir.

Bu olaya ünsüz benzeşmesi veya diğer adıyla ünsüz sertleşmesi diyoruz. Yani, sert bir ünsüzle biten bir kelimeye, ‘c, d, g’ gibi yumuşak ünsüzlerle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz, kelimenin sonundaki sert ünsüzün etkisiyle ‘ç, t, k’ gibi sert bir ünsüze dönüşür.

b. Tabloda verilen kelimelere yanlarındaki sütunda bulunan ekleri getiriniz. Kelimeleri ek almış hâliyle örnekteki gibi cümle içinde kullanınız.

Çözüm:

Şimdi tabloyu dolduralım. Kelimelere ekleri getirirken ses olaylarına dikkat edelim ve sonra bu kelimeleri cümle içinde kullanalım.

c. Aldığı ekin başındaki sesi değişime uğratan kelimeleri belirleyiniz. Tabloda bu kelimeleri örnekteki gibi daire içine alınız.

Çözüm:

Şimdi az önce doldurduğumuz tabloya tekrar bakalım. Hangi kelimelerde, ek kelimeye gelirken ekin başındaki ses değişime uğradı? Yani ekin ilk harfi değişti?

Örneğe bakalım: “kitap” kelimesine “-cı” eki gelmiş, “kitapçı” olmuş. Buradaki ‘-cı’ ekinin başındaki ‘c’ sesi, ‘ç’ye dönüşmüş. Bu bir değişimdir.

• kitap + -cı = kitapçı (c -> ç)
• ülke + -ce = ülkece (değişim yok)
• mutfak + -da = mutfakta (d -> t)
• çalış + -gan = çalışkan (değişim yok)
• dil + -de = dilde (değişim yok)
• kültür + -den = kültürden (değişim yok)
• araştırma + -cı = araştırmacı (değişim yok)

Gördüğümüz gibi, “kitapçı” ve “mutfakta” kelimelerinde ekin başındaki ses değişime uğramış.

Sonuç: Tabloda daire içine almamız gereken kelimeler:

ç. Aldığı ekte ses değişimi olan kelimelerin son harfine dikkat ederek bu kelimeleri diğer kelimelerden ayırt eden özelliğin ne olabileceğini tartışınız.

Çözüm:

Şimdi “kitapçı” ve “mutfakta” kelimelerine ve ek almadan önceki hallerine bakalım: “kitap” ve “mutfak”.

• “kitap” kelimesi ‘p’ (sert ünsüz) ile bitiyor.
• “mutfak” kelimesi ‘k’ (sert ünsüz) ile bitiyor.

Diğer kelimelere bakalım:

• “ülke” kelimesi ‘e’ (ünlü) ile bitiyor.
• “çalış” kelimesi ‘ş’ (sert ünsüz) ile bitiyor ama ek “-gan” yumuşak ünsüz ile başlamıyor, ‘g’ ile başlıyor ve ‘g’ yumuşak ünsüz değil. Bu ekte benzeşme olmaz.
• “dil” kelimesi ‘l’ (yumuşak ünsüz) ile bitiyor.
• “kültür” kelimesi ‘r’ (yumuşak ünsüz) ile bitiyor.
• “araştırma” kelimesi ‘a’ (ünlü) ile bitiyor.

Gördüğünüz gibi, ekin başındaki sesin değiştiği “kitap” ve “mutfak” kelimelerinin ortak özelliği, kelimelerin son harflerinin sert ünsüz olmasıdır. ‘p’ ve ‘k’ harfleri “fıstıkçı şahap” dediğimiz sert ünsüzlerdendir.

Bu kelimelere gelen ekler ise ‘c’ ve ‘d’ gibi yumuşak ünsüzlerle başlıyordu. İşte bu sert ünsüzler, kendilerinden sonra gelen yumuşak ünsüzleri de kendilerine benzeterek sertleştiriyorlar. Bu yüzden ‘c’, ‘ç’ye; ‘d’, ‘t’ye dönüşüyor.

Sonuç: Ekte ses değişimi olan kelimeleri diğerlerinden ayıran özellik, kelimenin son harfinin sert ünsüzle bitmesi ve ekin yumuşak ünsüzle başlamasıdır.

d. Etkinlikten öğrendiklerinizden hareketle aşağıdaki şablonu yay ayraç içinde verilen ifadelerle tamamlayınız.

(ünsüz, ünsüz, ünlü, benzeşmesi, başındaki, sonundaki)

Çözüm:

Şimdi öğrendiklerimizi bu şablona yerleştirerek bilgimizi pekiştirelim:

Adım 1: İlk boşluğu dolduralım. (f, s, t, k, ç, ş, h, p) harfleri “sert ünsüzler”dir. O zaman ilk kutucuk “Sert ünsüz” olacak.

Adım 2: Bu sert ünsüzle biten kelimeye ek geldiğinde ne oluyor? Eğer ek (b, c, d, g) gibi “yumuşak ünsüz” ile başlıyorsa, ekteki bu yumuşak ünsüz sertleşir.

Adım 3: En son boşlukta ise bu ses olayının adı isteniyor. İşte biz bu olaya “ünsüz benzeşmesi” diyoruz.

Şablonun Tamamlanmış Hâli:

Sert ünsüz ile biten bir kelime ———–> yumuşak ünsüz ile başlayan bir ek aldığında

(f, s, t, k, ç, ş, h, p)

ekin başındaki yumuşak ünsüz,

kelime sonundaki sert ünsüzün etkisiyle ———–> sertleşir.

Bu olaya ünsüz benzeşmesi denir.

Harikasınız çocuklar! Gördüğünüz gibi, Türkçe’mizdeki ses olaylarını anlamak ve doğru kullanmak hiç de zor değilmiş. Önemli olan dikkatli olmak ve kuralları öğrenmek. Bu dersimiz burada sona eriyor. Bir sonraki derste görüşmek üzere, hoşça kalın!