6. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 1. Kitap Sayfa 95
Merhaba sevgili öğrencim, ben senin Türkçe öğretmenin. Bugün eklerle ilgili çok önemli bir konuyu, yani kelimelerin nasıl değiştiğini, yeni anlamlar kazandığını veya cümledeki görevlerinin nasıl belirlendiğini beraber inceleyeceğiz. Hazır mısın? Hadi başlayalım!
a. Aşağıdaki ifadeleri inceleyerek altı çizili kelimelere ait açıklamaları okuyunuz.
Bu bölümde bize iki cümle ve bu cümlelerdeki altı çizili kelimelerin açıklamaları verilmiş. Bu açıklamaları dikkatlice okuyup kelimelerin nasıl bir ek aldığını ve bu ekin kelimeyi nasıl etkilediğini anlamamız isteniyor.
-
Marşımız duygu doludur, çok da etkileyicidir.
Burada “duygu” kelimesinin kökünün “duy-” olduğunu ve “-gu” ekinin geldiğini söylüyor. “Duy-” bir fiil (eylem) iken, “-gu” eki onu “duygu” gibi bir isme (ada) dönüştürmüş. Yani kelimenin hem anlamını hem de türünü değiştirmiş. Bu ek sayesinde yeni bir kelime türemiş.
-
Akşam oldu, güvercinler acıkmıştır.
“Oldu” kelimesinin kökü ise “ol-” fiiliymiş. “-du” eki ise kelimenin anlamını ya da türünü değiştirmemiş, sadece eylemin ne zaman yapıldığını (geçmiş zamanda) belirtmiş. Yani “olmak” fiili yine “olmak” fiili olarak kalmış, sadece zaman eki almış.
Şimdi bu öğrendiklerimizle diğer soruları çözebiliriz.
b. Etkinliğin “a” maddesindeki cümlelerden “duygu” ve “oldu” kelimeleri ile benzer özellikler taşıyan birer kelime seçiniz. Seçtiğiniz kelimelerin köklerini bulup yazınız. Daha sonra kelimenin aldığı ekin anlamı nasıl etkilediğini belirleyip işaretleyiniz.
Sevgili öğrencim, şimdi sıra bizde! “a” bölümündeki cümlelerden, “duygu” kelimesi gibi yeni bir anlam ve tür oluşturan ek almış bir kelime (yapım eki almış) ve “oldu” kelimesi gibi sadece zaman, sayı veya durum belirten ek almış bir kelime (çekim eki almış) bulacağız.
Adım 1: “Duygu” kelimesine benzeyen bir kelime seçelim.
“Duygu” kelimesi, “duy-” fiilinden “-gu” ekiyle türemiş, yeni bir isim olmuştu. Şimdi biz de cümleye bakıp böyle bir kelime bulalım.
Cümle: “Marşımız duygu doludur, çok da etkileyicidir.”
Buradaki “etkileyicidir” kelimesi dikkatimi çekti. Bu kelimenin kökü “etkile-” bir fiildir. “-yici” ekiyle “etkileyici” olmuş, yani artık bir özelliği, bir niteliği anlatan bir kelimeye dönüşmüş. Tıpkı “duy-” fiilinden “duygu” isminin türemesi gibi, “etkile-” fiilinden de “etkileyici” kelimesi türemiş. Bu ek, kelimenin hem anlamını hem de türünü değiştirmiş.
İlk cümlede seçtiğim kelime:
etkileyici
Kelimenin ek almamış hâli:
etkile-
Şimdi bu ekin kelimeyi nasıl etkilediğini işaretleyelim:
Aldığı ek, farklı anlamda yeni bir kelime türetmiş. [X]
Aldığı ek; kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirlemiş. [ ]
Adım 2: “Oldu” kelimesine benzeyen bir kelime seçelim.
“Oldu” kelimesi, “ol-” fiiline “-du” eki gelerek sadece zamanını belirtmişti, kelimenin anlamını veya türünü değiştirmemişti. Şimdi diğer cümleden böyle bir kelime bulalım.
Cümle: “Akşam oldu, güvercinler acıkmıştır.”
Buradaki “güvercinler” kelimesi dikkatimi çekti. Bu kelimenin kökü “güvercin” bir isimdir. “-ler” ekiyle “güvercinler” olmuş. “-ler” eki, kelimenin sadece sayısını (çoğul olduğunu) belirtiyor. “Güvercin” yine “güvercin” olarak kalmış, sadece sayısını belirten bir ek almış. Tıpkı “ol-” fiilinin “oldu” olarak zaman eki alması gibi, “güvercin” ismi de “güvercinler” olarak sayı eki almış. Bu ek, kelimenin anlamını ya da türünü değiştirmemiş.
İkinci cümlede seçtiğim kelime:
güvercinler
Kelimenin ek almamış hâli:
güvercin
Şimdi bu ekin kelimeyi nasıl etkilediğini işaretleyelim:
Aldığı ek, farklı anlamda yeni bir kelime türetmiş. [ ]
Aldığı ek; kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirlemiş. [X]
c. Etkinlikten öğrendiklerinizden hareketle aşağıdaki şablonu yay ayraç içinde verilen ifadelerle tamamlayınız.
Şimdi de az önce öğrendiklerimizi kullanarak eklerin tanımını tamamlayacağız. Hatırlıyor musun, bazı ekler kelimenin anlamını ve türünü değiştirip yeni kelimeler türetiyordu, bazıları ise sadece kelimenin cümledeki görevini, sayısını veya zamanını belirtiyordu.
İki tür ek vardı: Yapım eki ve Çekim eki. Hangisi hangisinin tanımıydı, hatırlayalım:
Adım 1: İlk boşluğu dolduralım.
İlk tanımda, eklerin isim ya da fiil kök veya gövdelerine eklenerek onlardan yeni isim ya da fiiller türettiği söyleniyor. “Duy-” fiilinden “duygu” ismini, “etkile-” fiilinden “etkileyici” kelimesini türeten ekler neydi? Evet, doğru bildin, bunlar yapım ekleriydi.
Yapım eki, isim ya da fiil kök veya gövdelere eklenerek onlardan yeni isim ya da fiiller türetir.
Adım 2: İkinci boşluğu dolduralım.
İkinci tanımda ise eklerin kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirlediği söyleniyor. “Ol-” fiiline gelip zamanını belirten “-du” eki veya “güvercin” ismine gelip sayısını belirten “-ler” eki neydi? Harikasın, bunlar da çekim ekleriydi.
Çekim eki; kelimenin cümlede görev almasını, hâlini, sayısını, zamanını ya da durumunu belirler.
İşte bu kadar! Gördün mü, ekler aslında kelimelerin hem şeklini hem de görevini nasıl değiştirebiliyor. Bu konu biraz karışık gelebilir ama bol bol örnek çözerek ve kelimelerin köklerini düşünerek çok daha iyi anlayacaksın. Aklına takılan bir yer olursa bana sormaktan çekinme!