Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili gençler, ben 8. Sınıf İnkılap Tarihi öğretmeniniz. Şimdi hep birlikte kitabımızdaki bu etkinliği çözeceğiz ve çok partili hayata geçiş denemelerini daha iyi anlayacağız. Bu konu, demokrasimizin ne kadar önemli ve ne kadar zorlu yollardan geçerek bugünlere geldiğini anlamamız için harika bir fırsat.
Haydi başlayalım! Soruları dikkatlice okuyup, hangi ifadenin hangi partiyle ilgili olduğunu bulalım.
***
a. Yeni Türk devletinin ilk muhalefet partisidir.
Cevap: TCF (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Sevgili arkadaşlar, “muhalefet” kelimesinin anlamını hatırlayalım. Muhalefet, iktidardaki partinin dışında olan, onu denetleyen ve farklı fikirler sunan parti demektir.
Adım 2: Cumhuriyet tarihimizde kurulan ilk parti Cumhuriyet Halk Fırkası’dır (CHF). Ondan sonra kurulan ve CHF’ye karşı ilk muhalefeti oluşturan parti ise Kâzım Karabekir ve arkadaşlarının kurduğu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‘dır. Bu yüzden doğru cevabımız TCF’dir.
b. Fethi (Okyar) tarafından kurulmuştur.
Cevap: SCF (Serbest Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Yukarıdaki metni okuduğumuzda zaten bu bilginin bize verildiğini görüyoruz. Metinde “Partinin kurucusu Ali Fethi (Okyar) idi.” cümlesi geçiyor ve bu cümle Serbest Cumhuriyet Fırkası’ndan bahsediyor.
Adım 2: Unutmayalım ki, Atatürk’ün isteğiyle yakın arkadaşı Ali Fethi Okyar tarafından, hem mecliste farklı seslerin olması hem de hükümetin denetlenmesi amacıyla Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulmuştur.
c. Atatürk ilkelerini temel ilke olarak kabul eden partidir.
Cevap: CHF (Cumhuriyet Halk Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Atatürk ilkeleri (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) kimin düşüncelerini yansıtır? Elbette Mustafa Kemal Atatürk’ün!
Adım 2: Atatürk’ün kendi kurduğu parti olan Cumhuriyet Halk Fırkası, doğal olarak onun ilkelerini temel prensip olarak benimsemiştir. Bu partinin programı, tamamen Atatürk’ün vizyonu üzerine kurulmuştur.
ç. Cumhuriyetin ilanından sonra kurulan ilk siyasi partidir.
Cevap: TCF (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Bu soru biraz dikkat gerektiriyor. Cumhuriyet Halk Fırkası’nın temelleri Sivas Kongresi’ndeki “Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti”ne dayanır ve 9 Eylül 1923’te “Halk Fırkası” adıyla kurulmuştur. Yani cumhuriyetin ilanından (29 Ekim 1923) önce kurulmuştur.
Adım 2: Cumhuriyet ilan edildikten sonra kurulan ilk yeni parti ise 17 Kasım 1924’te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‘dır. Bu yüzden cevap TCF olmalıdır.
d. Yeni Türk devletinin ilk siyasi partisidir.
Cevap: CHF (Cumhuriyet Halk Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Az önceki soruda da bahsettiğimiz gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu partisi ve ilk siyasi partisi Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde kurulan Cumhuriyet Halk Fırkası‘dır.
Adım 2: Bu parti, Kurtuluş Savaşı’nı yürüten kadrolar tarafından kurulmuş ve yeni devletin temellerini atmıştır.
e. Ekonomide devletçiliği savunur.
Cevap: CHF (Cumhuriyet Halk Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: “Devletçilik” ilkesini hatırlayalım. Bu ilke, özellikle büyük yatırımların (fabrika, demir yolu gibi) özel sektörün gücü yetmediği için devlet tarafından yapılmasını savunur.
Adım 2: Bu ilke, Atatürk’ün 6 temel ilkesinden biridir ve Cumhuriyet Halk Fırkası‘nın ekonomi politikasının temelini oluşturmuştur. Diğer iki parti olan TCF ve SCF ise daha çok özel teşebbüsü savunan liberal bir ekonomi modelini benimsemişti.
f. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı sonrasında kurulan siyasi partidir.
Cevap: SCF (Serbest Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Tarihlere dikkat edelim. 1929 yılında tüm dünyayı etkileyen büyük bir ekonomik kriz, yani “Büyük Buhran” yaşandı. Türkiye de bundan etkilendi.
Adım 2: Bu krizin etkilerini tartışmak ve farklı çözüm yolları bulmak amacıyla 1930 yılında, yani krizden hemen sonra, Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulmuştur. Bu partinin kuruluş amaçlarından biri de ekonomik sorunlara alternatif çözümler sunmaktı.
g. Kurucusu tarafından kapatılan partidir.
Cevap: SCF (Serbest Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Yukarıdaki metinde bu bilgi açıkça yer alıyor. Metnin sonlarına doğru “Fethi Bey… Serbest Cumhuriyet Fırkasını kapatma kararı aldı.” ifadesini görüyoruz.
Adım 2: Ali Fethi Okyar, partisinin cumhuriyet ve inkılap karşıtlarının toplandığı bir yer haline gelmeye başladığını görünce, ülkenin zarar görmemesi ve en yakın arkadaşı Atatürk ile karşı karşıya gelmemek için kendi partisini kapatma kararı almıştır. Bu, tarihimizde ilginç bir olaydır.
h. Kurucuları arasında Kâzım Karabekir, Rauf (Orbay), Refet (Bele) gibi isimlerin bulunduğu siyasi partidir.
Cevap: TCF (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Bu isimleri Kurtuluş Savaşı’mızın kahraman komutanları olarak tanıyoruz. Kâzım Karabekir, Rauf Orbay, Refet Bele ve Ali Fuat Cebesoy gibi isimler, zamanla bazı konularda Mustafa Kemal ile farklı düşünmeye başladılar.
Adım 2: Bu fikir ayrılıkları sonucunda bir araya gelerek Türkiye’nin ilk muhalefet partisi olan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‘nı kurdular.
i. Eğitimde millî esasları, din ve devlet işlerini ayrı tutulmasını ve dinî değerlere saygı gösterileceğini savunan siyasi partidir.
Cevap: TCF (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası)
Açıklama:
Adım 1: Bu ifadedeki kilit nokta “dinî değerlere saygı gösterileceği” vurgusudur. CHF de laikliği savunuyordu ancak TCF, parti programına “Partimiz dinî inançlara ve fikirlere hürmetkârdır (saygılıdır).” maddesini ekleyerek farklı bir vurgu yapmıştır.
Adım 2: Bu madde, maalesef cumhuriyet karşıtları tarafından kötüye kullanılmış ve partinin Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirilerek kapatılmasına zemin hazırlamıştır. Bu yüzden bu ifade Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası‘na aittir.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Gördüğünüz gibi her partinin kendine özgü özellikleri, kuruluş amaçları ve tarihsel bir hikayesi var. Bu detayları bilirseniz, soruları çözmeniz çok kolaylaşır. Hepinize iyi çalışmalar dilerim