Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sosyal bilgiler dersinde çok önemli bir konuyu işleyeceğiz. Karşımızda bir metin ve bu metinle ilgili bir soru var. Gelin şimdi bu metni dikkatlice okuyalım ve soruyu adım adım çözelim.
**Soru 1:**
Çoğunlukla kulaktan dolma, genel bilgiler
içeren kalıp yargılar, toplumsal yaşama, gelenek ve göre-
nek-lere ya da kişisel eğilimlere dayalı olarak meyda-
na gelir ve pek sorgulanmadan konuşma yoluyla hızlı
bir biçimde yayılır ve davranışa dönüşür. Bu davranış da genellikle ayrımcılık şeklinde olur. Bu özellik-
ler-den ötürü sözlü kültürün bir parçası olarak ele
alınsalar da yazılı kaynaklarda bunlarla sıkça karşıla-
şılmaktadır. Kalıp yargılar, genellikle beğenilip-beğe-
nilmeyeceğiyle pek ilgilenmeden başka insanlar veya
kültürler hakkında olumlu ya da olumsuz bir nite-
leme bildirir. Örneğin, ‘Uzakdoğulular sempatiktir.’ kalıp yargısı olumluluk içerir. ‘C ülkesinde yaşayanlar duyguları-
nı belli etmezler.’ kalıp yargısı olumsuzluk içerir. Buradan kalıp yargıların genelleştirme
veya-özelleştirme yöntemiyle oluşturuldukları sonucuna ulaşılabilir. Birkaç sempatik C ülkesi arkadaşı bulunan bir kişinin bütün C ülkesinde
yaşayanları sempatik olarak nitelemesi, genelleştirmeyle oluşmuş bir kalıp yargıdır. İkinci yol olan özelleştirme ile
bir kültür, grup hakkında sahip olunan düşün-
ce kişiye uygulanır. Bununla birlikte milletlerin,
kültürlerin kalıp yargılarla anılmaları yaygın bir
davranıştır. Örneğin, genel olarak Türklere göre
D ülkesinin halkı disiplinli, E ülkesinin hal-
kı zarif, F ülkesinin halkı mesafeli, G ülkesin-
de yaşayanlar duygularını belli etmezler. Bu tür
kalıp yargılar genellikle toplumlar arasındaki ta-
rihsel, ekonomik, askeri ve sosyal ilişkilere, ge-
leneklere, dinî inançlara bağlı olarak ortaya çık-
maktadır. Kalıp yargılar ilgili olduğu toplum
hakkında bir bilgi verirken o toplumun bütün
insanlarını tanımlamaktan uzaktır. Kalıp yargı-
lar aslında insanların bir grup, sosyal sınıf, top-
lum ya da ulus hakkında sahip olduğu temelsiz,
genellenmiş inançlar ya da fikirlerdir.
Kalıp yargıların başlıca özellikleri şunlardır:
- Bir kültürün tüm mensupları tarafından paylaşıldığı varsayılan özellikleri içine alır.
- Bu özellikler sayesinde insanlar belirli kategorilere konulur.
- Bu kategorilere dâhil edilen insanların yeteneklerine, kişilik özelliklerine, niteliklerine ve davranışlarına iliş-
kin beklentiler içerir. - İlk kez karşılaşılan ve tam olarak bilinmeyen durumlarda hızlı ve basit bir bilgilendirme yapar.
- Gerçeği tam olarak yansıtma peşinde olmadan başka insanlar hakkında olumlu veya olumsuz bir nitelemede
bulunur. - Genelleştirme veya özelleştirme yoluyla oluşur.
? Kalıp yargının özelliklerini göz önünde bulundurarak bir arada uyum içinde yaşamaya engel olabilecek bir
kalıp yargı örneği söyleyiniz.
Çözüm:
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden kalıp yargıların özelliklerini göz önünde bulundurarak, insanların bir arada uyum içinde yaşamasını engelleyebilecek bir kalıp yargı örneği bulmamız isteniyor. Metinde kalıp yargıların ne olduğunu, nasıl oluştuğunu ve özelliklerini detaylıca anlattık. Şimdi bu bilgileri kullanarak bir örnek düşünelim.
Adım 1: Kalıp yargıların tanımını ve özelliklerini hatırlayalım. Metinde kalıp yargıların “bir kültürün tüm mensupları tarafından paylaşıldığı varsayılan özellikleri içine aldığı” ve “insanları belirli kategorilere koyduğu” söyleniyor. Ayrıca, bu yargıların “gerçeği tam olarak yansıtma peşinde olmadan olumlu veya olumsuz bir nitelemede bulunduğu” da belirtiliyor.
Adım 2: İnsanların bir arada yaşamasını engelleyecek bir kalıp yargı düşünelim. Bu yargı, bir gruba karşı önyargı oluşturmalı ve bu gruba ait insanları haksız yere kategorize etmeli.
Adım 3: Örneğin, “Bütün Suriyeliler tembeldir ve çalışmazlar.” gibi bir kalıp yargı düşünelim.
Adım 4: Bu örneği kalıp yargıların özellikleriyle karşılaştıralım:
* Bu yargı, “Bütün Suriyeliler” diyerek bir grubu genelleştiriyor ve bu gruba ait tüm insanlara aynı özelliği atfediyor. Bu, kalıp yargının “bir kültürün tüm mensupları tarafından paylaşıldığı varsayılan özellikleri içine alır” özelliğiyle örtüşüyor.
* Bu yargı, Suriyelileri “tembel ve çalışmaz” kategorisine sokuyor. Bu da “Bu özellikler sayesinde insanlar belirli kategorilere konulur” ilkesine uyuyor.
* Bu yargı, gerçeği tam olarak yansıtmayabilir. Çünkü Suriyeliler arasında çalışan da vardır, çalışmayan da. Sadece bir genelleme yapılıyor. Bu da “Gerçeği tam olarak yansıtma peşinde olmadan başka insanlar hakkında olumlu veya olumsuz bir nitelemede bulunur” özelliğiyle uyumludur.
* Böyle bir kalıp yargı, farklı milletlerden insanların bir arada yaşamasını zorlaştırır. Çünkü bu yargıya sahip olan biri, Suriyelilere karşı önyargılı yaklaşabilir, onlara iş vermeyebilir veya onlarla iletişim kurmaktan kaçınabilir. Bu da “bir arada uyum içinde yaşamaya engel olabilecek” bir durumdur.
Sonuç:
Bütün Suriyeliler tembeldir ve çalışmazlar.