7. Sınıf Sosyal Bilgiler Ders Kitabı Cevapları Ekoyay Yayınları Sayfa 104

Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle birlikte Bayburt’un tarihi ve coğrafi yapısıyla ilgili bir metni inceleyeceğiz. Hazırsanız başlayalım!

—

Etkinlik Zamanı

Aşağıda Bayburt ilinin tarihi ve coğrafi yapısı hakkında bilgiler verilmiştir. Bu bilgilere göre Bayburt’un yer- leşim yeri olarak tercih edilmesinin sebeplerini boş bırakılan yere yazınız.

—

Bu etkinlikte bizden istenen, metinde verilen bilgileri okuyarak Bayburt’un neden bir yerleşim yeri olarak tercih edildiğini anlamamız ve bunu boş bırakılan yere yazmamız. Gelin metni dikkatlice okuyalım ve Bayburt’un özelliklerini keşfedelim.

—

Tarihi

Mevcut kaynaklara göre Bayburt şehrinin ta- rihi MÖ 3000’li yıllara kadar uzanmaktadır. Bazı eserlerde Bayburt’tan, büyük, kalabalık ve zengin bir şehir olarak bahsedilmektedir.

Türklerle Bizanslılar arasında, 1000’li yıllar- da yapılan çeşitli savaşlara sahne olan Bayburt, Müslüman Türklerin yerleşmeye başladıkları bir yer olmuştur. 1048 yılına gelindiğinde bölgede yoğun Türk nüfusu oluşmuştur. Bayburt, 1054 yılında Selçuklular tarafından fethedilmiştir.

Bayburt, 14. yüzyılda Akkoyunlu Devleti’nin kuruluş ve tarih sahnesine çıkış yeri olmuştur. Akko- yunluların buradaki yönetimi, şehrin 1514 tarihinde Yavuz Sultan Selim tarafından fethine kadar sür- müştür. Bayburt fetih- ten sonra Osmanlı Devleti tarafından sancak merkezi yapılmış; Erzurum, Tek- man ve İspir Bayburt’a bağlanmıştır. Bayburt’u ziyaret eden Evliya Çelebi, Fatih Sultan Mehmet’in 3.000 Tlireliyi Bayburt’a yerleştirdiğini yazmaktadır.

1927’ye kadar Erzurum’a bağlı olan Bayburt, bu tarihte Gümüşhane’ye bağlanmıştır. 21.06.1989 tarihinden itibaren ise 3578 sayılı yasa ile il statüsüne kavuşmuştur.

1647 yılında şehri ziyaret eden Evliya Çelebi, Bayburt adını, zengin manasına gelen “Bay”, bel- de manasına gelen “yurt” kelimeleriyle izah eder. Osmanlı Dönemi’ne ait kaynaklar ise ismi bugünkü söylenişine uygun olarak Bayburt şeklinde kaydetmişlerdir.

Coğrafi yapısı

Bayburt; doğusunda Erzurum, batısında Gümüşhane, kuzeyinde Trabzon ve Rize, güneyinde Er- zincan illeri ile çevrilidir. Anadolu’nun kuzey doğusunda Çoruh Nehri kenarında ve denizden 1.550 metre yükseklikte kurulmuş, 3.739 km² yüz ölçümü bir ildir. Yeryüzü şekilleri bakımından genel ola- rak üç bölümden oluşmaktadır. Bunlar, şehrin batısında yer alan Bayburt Ovası, akarsuların oluşturdu- ğu vadiler ve yörenin etrafını çevreleyen ve doğu yarısında yer tutan dağlık alanlardır.

Bayburt’ta karasal iklimin özellikleri görülür. Bu nedenle yazları sıcak ve kurak, kışları ise soğuk ve yağışlı geçmektedir. Ancak gerek ortalama yüksekliğin azlığı gerekse vadiler sayesinde Doğu Ana- mektedir. Bayburt’ta ortalama yağışlı gün sayısı 102’dir. En yüksek sıcaklık 36,2 derece olarak görül- müştür. En düşük sıcaklık ise -26,2 derece olmuştur. Ortalama sıcaklık ise 7 derecedir.

www.bayburt.gov.tr (Düzenlenmiştir.)

—

Şimdi metinde Bayburt’un yerleşim yeri olarak tercih edilmesinin sebeplerini bulalım. Metne göre Bayburt’un tarihi ve coğrafi özelliklerine baktığımızda şunları görüyoruz:

* **Tarihi Derinlik:** Şehrin tarihi MÖ 3000’li yıllara kadar uzanıyor. Bu, Bayburt’un köklü bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor.
* **Stratejik Konum:** Tarih boyunca Türklerin yerleştiği, Bizans ve Selçuklular gibi önemli devletlerin hakimiyet kurduğu bir yer olmuş. Bu da zamanında önemli bir merkez olduğunu gösteriyor.
* **Doğal Kaynaklar ve Verimlilik:** Coğrafi yapısında “ovalar” ve “vadiler”den bahsediliyor. Bu tür alanlar tarım ve yerleşim için uygun olabilir. Ayrıca “zengin manasına gelen ‘Bay'” kelimesinin şehir adına dahil olması da bu zenginliğe işaret ediyor olabilir.
* **Anadolu’nun Kuzey Doğusunda Bulunması:** Bu konumu, ticaret yolları üzerinde olması veya çevresindeki diğer illerle bağlantısı açısından önemli olabilir.
* **İklim Özellikleri:** Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı olsa da, özellikle “vadiler sayesinde Doğu Anadolu’da daha ılıman bir iklime sahip olması” yerleşim için bir avantaj olabilir.

Bu bilgileri bir araya getirdiğimizde, Bayburt’un hem tarihi geçmişinin zenginliği hem de coğrafi yapısının sunduğu imkanlar nedeniyle yerleşim yeri olarak tercih edildiğini söyleyebiliriz.

Bu etkinlikte aslında bir “boşluk doldurma” sorusu vardı ama görselde bu soru için ayrılan bir alan yoktu. Eğer olsa, yukarıda bahsettiğimiz nedenleri oraya yazabilirdik.

Şimdi gelin, metinde geçen bazı bilgilere daha yakından bakalım.

—

Soru 1: Metinde geçen “Mevcut kaynaklara göre Bayburt şehrinin tarihi MÖ 3000’li yıllara kadar uzanmaktadır.” ifadesi, Bayburt’un hangi özelliği hakkında bilgi vermektedir?

Çözüm:

Bu ifade, Bayburt’un tarihi derinliği hakkında bilgi vermektedir.

Açıklama:

Sevgili gençler, bir yerin tarihi ne kadar eskiye dayanıyorsa, o yerin tarihi o kadar zengindir diyebiliriz. MÖ 3000’li yıllar, yani milattan önceki 3000’li yıllar, günümüzden yaklaşık 5000 yıl öncesine denk gelir. Bu da Bayburt’un çok uzun bir geçmişe sahip olduğunu gösteriyor. Yani metindeki bu cümle, Bayburt’un ne kadar köklü bir yerleşim yeri olduğunu anlatıyor.

—

Soru 2: Bayburt’un fethedilmesiyle ilgili metinde geçen tarihleri ve bu tarihleri fetheden devletleri yazınız.

Çözüm:

Metne göre Bayburt’un fethedilmesiyle ilgili bilgiler şunlardır:

• 1054 yılı: Selçuklular tarafından fethedilmiştir.
• 1514 tarihi: Yavuz Sultan Selim (Osmanlı Devleti) tarafından fethedilmiştir.

Açıklama:

Metinde Bayburt’un tarihteki önemli olaylarından biri olan fetihlerden bahsediliyor. Bu fetihler, Bayburt’un kimler tarafından yönetildiğini ve hangi dönemlerde el değiştirdiğini anlamamıza yardımcı oluyor.

İlk olarak, 1054 yılında Selçuklular Bayburt’u fethetmişler. Bu, Türklerin Anadolu’ya yerleşmesinde önemli bir dönemdir.

Daha sonra, 1514 yılında ise Yavuz Sultan Selim, yani Osmanlı Devleti’nden bir padişah, Bayburt’u fethetmiş. Bu da Osmanlı İmparatorluğu’nun Anadolu’daki hakimiyetinin genişlediği bir zamanı gösteriyor.

Bu tarihler ve fetheden devletler, Bayburt’un stratejik önemini ve Anadolu’daki siyasi değişimleri anlamamız için önemli ipuçlarıdır.

—

Soru 3: Evliya Çelebi’nin Bayburt hakkındaki görüşlerini ve bu görüşlerin hangi kelimelerle ilişkilendirildiğini açıklayınız.

Çözüm:

Evliya Çelebi, 1647 yılında Bayburt’u ziyaret etmiş ve şehrin adının zenginliğe işaret ettiğini düşünmüştür. Ona göre Bayburt adının anlamı şöyledir:

• “Bay” kelimesi: Zengin anlamına gelir.
• “Yurt” kelimesi: Belde (şehir, yerleşim yeri) anlamına gelir.

Yani Evliya Çelebi’ye göre Bayburt adı, “zengin belde” veya “zengin şehir” anlamına gelmektedir.

Açıklama:

Evliya Çelebi, Osmanlı döneminin en ünlü seyyahlarından biridir. Seyahatnamesinde gezdiği yerler hakkında detaylı bilgiler bırakmıştır. Metinde de onun Bayburt hakkındaki bir gözlemi aktarılıyor.

Evliya Çelebi, Bayburt adının kökenini araştırırken, şehrin adının “zenginlik” ile ilişkilendirilebileceğini düşünmüş. Ona göre bu isim, iki kelimenin birleşiminden oluşuyor:

• “Bay” kelimesi, günümüzde de kullandığımız gibi “zenginlik” veya “ileri gelen” gibi anlamlara gelebilir.
• “Yurt” kelimesi ise yaşadığımız yer, şehir veya bölge anlamına gelir.

Dolayısıyla Evliya Çelebi, Bayburt adının “zengin bir yer” anlamına geldiğini belirtmiş. Bu da şehrin geçmişte ekonomik olarak önemli bir konuma sahip olabileceğine dair bir ipucu veriyor.

—

Soru 4: Bayburt’un coğrafi konumu hakkında verilen bilgileri maddeler halinde yazınız.

Çözüm:

Metne göre Bayburt’un coğrafi konumu ile ilgili bilgiler şunlardır:

• Doğusu: Erzurum
• Batısı: Gümüşhane
• Kuzeyi: Trabzon
• Güneyi: Erzincan
• Bulunduğu Yer: Anadolu’nun kuzey doğusunda, Çoruh Nehri kenarında yer alır.
• Rakım: Denizden 1.550 metre yüksekliktedir.
• Yüz Ölçümü: 3.739 km²’dir.

Açıklama:

Sevgili öğrenciler, bir yerin nerede olduğunu anlamak için onun komşularını ve bulunduğu bölgeyi bilmek önemlidir. Metin, Bayburt’un etrafında hangi illerin olduğunu ve Anadolu’daki konumunu açıkça belirtmiş.

Şöyle düşünelim: Bir harita üzerinde Bayburt’u bulmak istesek, bu bilgiler bize yol gösterecektir. Doğusunda Erzurum, batısında Gümüşhane, kuzeyinde Trabzon ve güneyinde Erzincan illeri bulunuyor. Ayrıca, Türkiye haritasına baktığımızda Anadolu’nun kuzey doğusu denilen bölgesinde, Çoruh Nehri’nin kenarında olduğunu ve deniz seviyesinden oldukça yüksekte (1.550 metre) yer aldığını öğreniyoruz.

Bu bilgiler, Bayburt’un hem konumsal olarak nerede olduğunu hem de coğrafi özelliklerinin (yükseklik, nehir kenarında olması) neler olduğunu anlamamızı sağlıyor.

—

Soru 5: Bayburt’un iklim özelliklerini ve bu iklimin mevsimlere göre nasıl değiştiğini açıklayınız.

Çözüm:

Metne göre Bayburt’ta karasal iklim özellikleri görülür. Bu iklimin mevsimlere göre değişimi şu şekildedir:

• Yazları: Sıcak ve kurak geçer.
• Kışları: Soğuk ve yağışlı geçer.

Ancak, metin aynı zamanda şu önemli detayı da ekliyor: Vadiler sayesinde Doğu Anadolu’ya göre daha ılıman bir iklime sahip olabilmektedir.

Ayrıca, metinde iklimle ilgili şu ek bilgiler de verilmiştir:

• Ortalama yağışlı gün sayısı: 102 gün
• En yüksek sıcaklık: 36,2 derece
• En düşük sıcaklık: -26,2 derece
• Ortalama sıcaklık: 7 derece

Açıklama:

İklim, bir yerde yaşayan insanların hayatını doğrudan etkileyen bir faktördür. Bayburt’un iklimini anlamak için metindeki bilgilere bakalım.

Metinde Bayburt’ta “karasal iklim” yaşandığı belirtiliyor. Karasal iklimin temel özellikleri şunlardır:

• Yazlar genellikle sıcak ve kurudur.
• Kışlar ise oldukça soğuk ve kar yağışlı geçer.

Bayburt için de tam olarak bu durum geçerli. Yazları sıcak ve kuruyken, kışları soğuk ve yağışlı oluyor.

Ama burada çok güzel bir nokta daha var! Metin diyor ki, Bayburt’un vadileri sayesinde, genel Doğu Anadolu iklimine göre biraz daha ılıman bir havası olabiliyor. Yani, karasal iklimin sertliğinden biraz olsun kurtulabiliyor.

Metin ayrıca bize bazı sayılar da veriyor:

• Yıl içinde 102 gün yağmur veya kar yağışı oluyormuş.
• Ölçülen en yüksek sıcaklık 36,2 dereceye kadar çıkmış.
• Ama en düşük sıcaklık da çok etkileyici, tam -26,2 dereceye kadar inmiş! Bu gerçekten çok soğuk olmalı.
• Tüm bu ölçümlerin ortalaması alındığında ise Bayburt’un yıllık ortalama sıcaklığı 7 derece civarındaymış.

Bu bilgiler, Bayburt’ta yaşamayı düşünen veya orayı ziyaret edecek olanlar için iklim hakkında önemli bir fikir veriyor.

—

Umarım bu çözümler ve açıklamalar sizin için faydalı olmuştur sevgili öğrencilerim. Metni dikkatlice okuyarak ve sorulan sorulara odaklanarak bu tür bilgileri kolayca öğrenebiliriz. Başka sorularda görüşmek üzere!