Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle birlikte Türkçe dersimizden çok güzel bir etkinliği çözeceğiz. Kelimelerin dünyasına bir yolculuk yapacak, onların nasıl oluştuğunu, ne anlama geldiğini ve birbirleriyle bağlantılarını keşfedeceğiz. Hazır mısın? Haydi başlayalım!
a. Aşağıdaki 1 numaralı bölümde okuduğunuz şiirde geçen bir kelimeye ait bazı açıklamalar verilmiştir. Diğer bölümlerde ise bu kelimeden hareketle ulaşacağınız farklı kelimelere dair ipuçları yer almaktadır. Bu kelimeleri bulup yazınız.
Sevgili öğrencim, bu bölümde bizden bir şiirdeki anahtar kelimeyi ve ondan türeyen başka kelimeleri bulmamızı istiyor. Şiirimiz olmasa da, verilen ipuçları bize kelimeleri bulmakta yardımcı olacak.
Çözüm:
Adım 1: İlk kelimeyi bulalım.
- Birinci ipucuna göre, aradığımız kelimenin ilk üç harfi “rüya” kelimesinin eş anlamlısıymış. “Rüya” kelimesinin bir eş anlamlısı nedir? Evet, doğru bildin: düş.
- Aynı ipucu, kelimenin “düşünmenin ürünü olan görüş, fikir” anlamına geldiğini söylüyor. Şimdi “düş” ile başlayan ve “görüş, fikir” anlamına gelen bir kelime düşünelim… İşte aklımıza hemen düşünce kelimesi geliyor!
İlk kelimemiz: Düşünce
Adım 2: İkinci kelimeyi bulalım.
- İkinci ipucunda, birinci bölümde bulduğumuz kelimenin yani “düşünce” kelimesinin son iki harfini atmamızı istiyor. “Düşünce” kelimesinden “-ce” ekini attığımızda geriye ne kalır? Düşün.
- Şimdi bu “düşün” kelimesine mastar eki olan “-mak (-mek)” ekini getirmemizi istiyor. “Düşün” kelimesine “-mek” ekini eklersek, düşünmek kelimesini elde ederiz.
- Anlamına bakalım: “aklından geçirmek, göz önüne getirmek”. Tam da “düşünmek” fiilinin anlamı bu!
İkinci kelimemiz: Düşünmek
Adım 3: Üçüncü kelimeyi bulalım.
- Üçüncü ipucu da yine birinci bölümde bulduğumuz “düşünce” kelimesiyle ilgili. Bu kelimenin sonuna bir ek getirmemizi ve insanların bir özelliğini anlatan bir kelimeye ulaşmamızı istiyor.
- Örnek olarak, bir şeyleri uzun uzun düşünen, dalgın ve üzgün görünen kişiler için kullandığımız bir nitelikten bahsediyor. İşte bu durumdaki bir insan için düşünceli kelimesini kullanırız, değil mi?
Üçüncü kelimemiz: Düşünceli
Sonuç:
Bulduğumuz kelimeler şunlar:
- Düşünce
- Düşünmek
- Düşünceli
b. Ulaştığınız kelimeleri beşinci sınıfta öğrendiklerinizi de göz önünde bulundurarak bir kavramın adı olma/bir işi anlatma durumuna göre aşağıda sınıflayınız.
Harika gidiyorsun! Şimdi de bulduğumuz kelimeleri, beşinci sınıfta öğrendiğimiz gibi, bir varlığın, olayın veya niteliğin adı mı yoksa bir işi, oluşu, hareketi mi anlatıyor diye ayıracağız. Yani isim mi, fiil mi olduğunu bulacağız aslında.
Çözüm:
- Düşünce: Bu kelime, aklımızdan geçen bir fikrin, bir görüşün adıdır. Yani bir şeyi, bir kavramı ifade eder. Bu yüzden “Bir Kavramın Adı Olma” bölümüne yazılır.
- Düşünmek: Bu kelime, aklımızda bir şeyler kurma, zihnimizi çalıştırma eylemini anlatır. Yani bir işi, bir oluşu belirtir. Bu yüzden “Bir İşi Anlatma” bölümüne yazılır.
- Düşünceli: Bu kelime, bir insanın ruh halini, bir özelliğini anlatır. Örneğin, “düşünceli bir öğrenci” deriz. Bu da bir niteliğin, bir kavramın adıdır. Bu yüzden “Bir Kavramın Adı Olma” bölümüne yazılır.
Sonuç:
Bir Kavramın Adı Olma:
- Düşünce
- Düşünceli
Bir İşi Anlatma:
- Düşünmek
c. Ulaştığınız kelimeleri ve anlamlarını düşününüz. Bu kelimelerin ortak özelliği ne olabilir?
Şimdi son sorumuza geldik. Bulduğumuz “düşünce”, “düşünmek” ve “düşünceli” kelimelerinin hangi ortak özelliği taşıdığını bulacağız. Şıklara dikkatlice bakalım ve doğru olanı işaretleyelim.
Çözüm:
Adım 1: Kelimelerimizi hatırlayalım.
- Düşünce
- Düşünmek
- Düşünceli
Adım 2: Şıkları inceleyelim.
a) Aynı kökten türemiştir.
b) Aynı ekleri almıştır.
c) Aynı anlama sahiptir.
Adım 3: Kelimelerin özelliklerini değerlendirelim.
- Aynı kökten türemiştir: “Düşünce”, “düşünmek” ve “düşünceli” kelimelerinin hepsinin kökü “düşün-” fiilidir. Yani hepsi aynı kökten geliyor. Bu doğru bir ifade.
- Aynı ekleri almıştır: Kelimelerimiz farklı ekler almıştır: “düşün-ce“, “düşün-mek“, “düşün-celi“. Gördüğün gibi ekler farklı. Bu şık yanlış.
- Aynı anlama sahiptir: “Düşünce” bir fikir, “düşünmek” bir eylem, “düşünceli” ise bir özellik anlamına gelir. Anlamları birbirine yakın olsa da, tamamen aynı değildir. Bu şık da yanlış.
Sonuç:
Doğru şık, kelimelerin hepsinin aynı kökten türemiş olmasıdır. Bu yüzden ilk kutucuğu işaretlemeliyiz.
[] Aynı kökten türemiştir.
[] Aynı ekleri almıştır.
[] Aynı anlama sahiptir.
Aferin sana! Gördün mü, kelimelerin dünyası ne kadar da ilginç ve keşfedilmeyi bekleyen sırlarla doluymuş. Bu etkinlik sayesinde hem kelime bilgimizi geliştirdik hem de Türkçemizin ne kadar zengin olduğunu bir kez daha anladık. Başarılarının devamını dilerim!