Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencim! Türkçe dersimizdeki “ki” ekinin ve bağlacının inceliklerini beraber öğrenelim. Hazır mısın? Hadi bakalım, görseldeki soruları adım adım, tane tane çözelim.
a. Yukarıdaki metinde “ki”nin geçtiği yerleri bulup sırasıyla numaralandırınız.
Metni dikkatlice okuyup “ki” geçen yerleri buldum ve numaralandırdım:
- seneki
- beldemizdeki
- Bizimkiler
- sanki
- Belki
- Kolundaki
- atışıyorlardı ki
- Öyle ki
- Mademki
- seferki
b. Bulduğunuz “ki”leri kendinden önceki kelimeye ayrı ya da bitişik yazılma durumuna göre numaralarını kullanarak aşağıda gruplandırınız.
Öğrencim, Türkçede iki tür “ki” vardır: Biri kelimeye bitişik yazılan ek olan “-ki”, diğeri ise ayrı yazılan bağlaç olan “ki”. Bu ikisini ayırt etmenin pratik bir yolu var: “ki”nin geldiği kelimeye “-ler, -lar” ekini getirmeyi dene. Eğer anlamlı oluyorsa, o “-ki” ektir ve bitişik yazılır. Eğer anlamsız oluyorsa, o “ki” bağlaçtır ve ayrı yazılır. Bir de kalıplaşmış “ki”ler var ki (sanki, oysaki, mademki, belki, halbuki, çünkü, illaki) bunlar her zaman bitişik yazılır. Şimdi bulduklarımızı gruplandıralım:
Ayrı Yazılanlar
- 7. atışıyorlardı ki: Burada “atışıyorlardı” kelimesine “-ler” getiremeyiz (“atışıyorlardiler” olmaz, değil mi?). Bu “ki”, iki cümleyi birbirine bağlayan bir bağlaçtır ve ayrı yazılır.
- 8. Öyle ki: “Öyle” kelimesine “-ler” getirdiğimizde anlam değişir (“öyleler” gibi). Bu “ki” de bir bağlaçtır ve ayrı yazılır. Genellikle bir durumu veya sonucu açıklar.
Bitişik Yazılanlar
- 1. seneki: “Sene” kelimesine “-ler” getirebiliriz (“seneler”). Bu, “o seneye ait” anlamı katan bir ektir ve bitişik yazılır.
- 2. beldemizdeki: “Beldemiz” kelimesine “-ler” getirebiliriz (“beldemizdekiler”). Bu, “beldemizde bulunan” anlamı katan, yer bildiren ve sıfat yapan bir ektir. Bitişik yazılır.
- 3. Bizimkiler: “Bizim” kelimesine “-ler” getirebiliriz (“bizimkiler”). Bu, “bizim olanlar” anlamı katan, ismin yerini tutan bir ektir ve bitişik yazılır.
- 4. sanki: Bu kelime, “ki”nin kalıplaşmış bağlaç kullanımlarından biridir. Her zaman bitişik yazılır ve genellikle “gibi” anlamı katar.
- 5. Belki: Bu da “ki”nin kalıplaşmış bağlaç kullanımlarından biridir. Her zaman bitişik yazılır ve “olasılık” anlamı katar.
- 6. Kolundaki: “Kolun” kelimesine “-ler” getirebiliriz (“kolundakiler”). Bu, “kolunda bulunan” anlamı katan, yer bildiren ve sıfat yapan bir ektir. Bitişik yazılır.
- 9. Mademki: Bu kelime de “ki”nin kalıplaşmış bağlaç kullanımlarından biridir. Her zaman bitişik yazılır ve “sebep” veya “koşul” anlamı katar.
- 10. seferki: “Sefer” kelimesine “-ler” getirebiliriz (“seferler”). Bu, “o sefere ait” anlamı katan bir ektir ve bitişik yazılır.
c. Aşağıdaki örnek cümleleri ve “ki”nin cümleye kattığı anlamları inceleyiniz. Cümlelerin altına “ki”nin aynı anlamda kullanıldığı birer örneği metinden seçerek yazınız.
Şimdi de “ki”nin farklı anlam ve görevlerini örneklerle inceleyelim ve metindeki benzer kullanımları bulalım:
Benim kalemim kayboldu, seninkini alabilir miyim? → (Kalem isminin yerini tutmuş.)
Buradaki “-ki”, “senin kalemin” yerine kullanılarak bir ismin yerini tutmuş, yani adıl (zamir) görevinde. Metnimizdeki benzer kullanım:
Bizimkiler sergileri gezerken…
Buradaki “Bizimkiler”, “Bizim olanlar” veya “Bizim ailedekiler” anlamında kullanılmış, ismin yerini tutuyor.
Bahçedeki çiçekleri sula. → (Bulunma hâl eki ile kullanılarak çiçek ismini nitelemiştir.)
Buradaki “-ki”, “-de” ekiyle birlikte gelerek “bahçede bulunan çiçekler” anlamında kullanılmış ve “çiçekler” ismini nitelemiş, yani sıfat görevinde. Metnimizdeki benzer kullanım:
Bu seneki tatilimizi beldemizdeki Hıdırellez eğlencesine denk getirdik.
Buradaki “beldemizdeki”, “beldemizde bulunan” anlamında kullanılarak “Hıdırellez eğlencesi”ni niteliyor.
Eve zamanında gel ki törene yetişebilelim. → (İki cümleyi bağlamış.)
Buradaki “ki”, “Eve zamanında gel” ve “törene yetişebilelim” cümlelerini birbirine bağlamış, amaç-sonuç ilişkisi kurmuş. Bu, bağlaç olan “ki”dir ve ayrı yazılır. Metnimizdeki benzer kullanım:
Yöresel kıyafetleri ile teyzeler öyle tatlı atışıyorlardı ki uzun bir süre oradan ayrılamadım.
Buradaki “ki”, teyzelerin atışması ile oradan ayrılamama durumunu birbirine bağlamış, bir neden veya sonuç ilişkisi kurmuş.
Zorluklar karşısında pes etmemeyi illaki öğrenecek. → (Kalıplaşmış kullanımlarından biri.)
Buradaki “illaki”, “ki”nin kalıplaşmış, yani her zaman bitişik yazılan bağlaç kullanımlarından biridir. Metnimizdeki benzer kullanım:
Mademki mâni ile başladık, mâni ile de bitirelim o zaman.
Buradaki “Mademki” de “ki”nin kalıplaşmış bağlaç kullanımlarından biridir ve “sebep” anlamı katmıştır. Diğer kalıplaşmış örnekler “sanki” ve “belki” de uygun olabilirdi.
Aferin sana! “Ki”nin ne kadar farklı görevleri olduğunu ve nasıl yazıldığını şimdi çok daha iyi anladık, değil mi? Türkçemizin zenginliklerini keşfetmeye devam edelim!