Merhaba sevgili öğrencim!
Bugünkü dersimizde sana gönderdiğim görsellerdeki soruları birlikte çözeceğiz. Özellikle ikinci görseldeki (bağlı sayfadaki) metinden faydalanarak cevaplamamız gereken sorular var. Ancak bazı sorular, görsellerde verilen metinleri doğrudan analiz etmemizi gerektiriyor. Bu yüzden hem bağlı sayfadaki metni hem de soru sayfasındaki metinleri dikkatlice okuyarak soruları adım adım çözelim.
Şimdi soruları teker teker ele alalım:
5. ETKİNLİK: Aşağıdaki metinde bulunan haber kipi almış fiillerin altını çiziniz.
Sevgili öğrencim, bu soruda bizden “Birer Birer” başlıklı metinde geçen haber kipiyle çekimlenmiş fiilleri bulmamız isteniyor. Haber kipleri, eylemin ne zaman yapıldığını bize bildiren kiplerdir. Bunlar şimdiki zaman (-yor), geniş zaman (-r, -ar, -er), gelecek zaman (-acak, -ecek), görülen geçmiş zaman (-dı, -di) ve duyulan geçmiş zaman (-mış, -miş) eklerini alır.
Şimdi metni okuyup bu ekleri alan fiilleri bulalım:
Bir arkadaşımız, Meksika’da gün batarken bomboş kumsalda yürüyormuş. O sırada uzakta biri dikkatini çekmiş. (…) Adamın uzandığı yerden bir şeyler alıp denize attığını fark etmiş. Sürekli bir şey alıp denize fırlatıyormuş.
Arkadaşımız iyice yaklaşınca adamın kıyıya vuran denizyıldızlarını birer birer alıp denize attığını anlamış. Arkadaşımız biraz şaşırmış. Adama yaklaşmış, “İyi akşamlar bayım. Ne yaptığınızı sorabilir miyim?”
“Denizyıldızlarını denize geri atıyorum. Şu anda deniz çekildiğinden, denizyıldızlarının hepsi karaya vurmuş. Onları denize geri atmazsam oksijensizlikten hepsi ölecek.
Arkadaşımız, “Anlıyorum.” diye yanıtlamış. Ama siz kumsalda binlerce denizyıldızı olmalı. Hepsini kurtarmanız mümkün değil. Bunlara nazaran çok var. Üstelik bu kumsalın her yerine yetişmeniz imkânsız. Hiçbir şeyi değiştiremezsiniz, görmüyor musunuz?”
Adam gülümsemiş. Yere eğilmiş ve yine bir denizyıldızı alıp denize attıktan sonra, “En azından birinin daha hayatını değiştirelim!” demiş.
Çözüm:
Yukarıdaki metinde haber kipiyle çekimlenmiş fiiller ve aldıkları kipler şunlardır:
- yürüyormuş (Şimdiki zamanın rivayeti – aslında şimdiki zaman ve ek olarak rivayet eki almış)
- çekmiş (Duyulan geçmiş zaman)
- etmiş (Duyulan geçmiş zaman)
- fırlatıyormuş (Şimdiki zamanın rivayeti)
- anlamış (Duyulan geçmiş zaman)
- şaşırmış (Duyulan geçmiş zaman)
- yaklaşmış (Duyulan geçmiş zaman)
- sorabilir (Geniş zamanın olumlu yeterlilik fiili)
- atıyorum (Şimdiki zaman)
- vurmuş (Duyulan geçmiş zaman)
- ölecek (Gelecek zaman)
- yanıtlamış (Duyulan geçmiş zaman)
- değiştiremezsiniz (Geniş zamanın olumsuz yeterlilik fiili)
- görmüyor (Şimdiki zamanın olumsuzu)
- gülümsemiş (Duyulan geçmiş zaman)
- eğilmiş (Duyulan geçmiş zaman)
- demiş (Duyulan geçmiş zaman)
Gördüğün gibi, fiillerin zamanlarını bildiren ekler sayesinde eylemin ne zaman gerçekleştiğini anlıyoruz. Bazı fiiller iki kip eki almış gibi görünse de (yürüyormuş gibi), temelinde bir haber kipi (şimdiki zaman) barındırırlar.
6. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiil çekim eklerinin altını renkli kalemle çiziniz. Kiplerin bildirdiği zamanları örnekteki gibi karşısına yazınız.
Bu soruda ise bize verilen cümlelerdeki fiil çekim eklerinin altını çizip, bu eklerin hangi zamanı bildirdiğini karşısına yazmamız isteniyor. Tıpkı örnekte olduğu gibi yapacağız.
Çözüm:
Şimdi cümleleri tek tek inceleyelim ve boşlukları dolduralım:
Kuyucak köyünün kaderi bugün lavanta ile tersine dönüyor.
Zaman: şimdiki zaman
Açıklama: “-yor” eki, eylemin şu anda gerçekleştiğini belirtir.
Lavanta ilk defa 1975 yılında köye getirilmiş.
Zaman: geçmiş zaman
Açıklama: “-miş” eki, eylemin geçmişte yaşandığını ama bizim bunu başkasından duyduğumuzu veya sonradan fark ettiğimizi belirtir (duyulan geçmiş zaman).
Çiçeklenme kademeli olarak yaklaşık 45-50 gün sürer.
Zaman: geniş zaman
Açıklama: “-er” eki, eylemin her zaman, sürekli olarak gerçekleştiğini belirtir.
Çiçeklenme döneminde köy âdeta mora boyanmış bir hâl alır.
Zaman: geniş zaman
Açıklama: “-ır” eki, eylemin her zaman, sürekli olarak gerçekleştiğini belirtir.
Ağustos ayında ise lavanta hasadı başladı.
Zaman: geçmiş zaman
Açıklama: “-dı” eki, eylemin geçmişte yaşandığını ve bizim buna şahit olduğumuzu veya kesin olarak bildiğimizi belirtir (görülen geçmiş zaman).
30 aileye on beşer kök şeklinde dağıtılarak üretime başlanmış.
Zaman: geçmiş zaman
Açıklama: “-mış” eki, eylemin geçmişte yaşandığını ve bizim bunu başkasından duyduğumuzu veya sonradan fark ettiğimizi belirtir (duyulan geçmiş zaman).
Gülden sonra yaygın olarak yetişen lavanta da ilçenin güzelliği ve hoş kokusuna ayrı bir rayiha katıyor.
Zaman: şimdiki zaman
Açıklama: “-yor” eki, eylemin şu anda gerçekleştiğini belirtir.
Lavanta kokulu Kuyucak köyünü çok seviyorum.
Zaman: şimdiki zaman
Açıklama: “-yor” eki, eylemin şu anda gerçekleştiğini belirtir.
Lavanta bahçelerinde arılar mis kokulu lavanta balını yapar.
Zaman: geniş zaman
Açıklama: “-ar” eki, eylemin her zaman, sürekli olarak gerçekleştiğini belirtir.
Umarım bu açıklamalar fiil kiplerini ve zamanlarını daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Türkçe dil bilgisi konuları biraz pratikle çok daha kolay hale gelir. Unutma, fiiller cümlelerin olmazsa olmazlarıdır ve bize eylemler hakkında çok önemli bilgiler verirler!