Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle çok güzel iki Türkçe etkinliği yapacağız. Fiillerin kipleri ve düşünceyi geliştirme yolları konularını hatırlayacak, cümleler üzerinde uygulayarak bilgilerimizi pekiştireceğiz. Hazırsan ilk sorumuzla başlayalım!
6. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiillerin kiplerini bulunuz. Bulduğunuz kipleri karşılarına yazınız.
Bu etkinlikte yapacağımız şey çok basit aslında. Her cümlede bir iş, oluş, hareket bildiren kelime yani fiil bulacağız. Sonra da bu fiilin hangi kipi taşıdığını belirleyeceğiz. Kipleri hatırlıyor musun? Fiil kipleri ikiye ayrılırdı: Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri. Haber kipleri bize zaman bildirirken (şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman, görülen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman), dilek kipleri bir dilek, şart, gereklilik ya da emir bildirirdi (istek kipi, şart kipi, gereklilik kipi, emir kipi).
Haydi sırayla cümlelerimize bakalım:
Adım 1: Gemi sabah saatlerinde denize açılacak.
Bu cümlede iş bildiren kelime “açılacak”. Peki ne zaman açılacak? Daha sonra, gelecekte. Öyleyse buradaki kipimiz:
Sonuç: gelecek zaman
Adım 1: Yolcuların çoğu kamaralarına çekilmiş.
Buradaki fiilimiz “çekilmiş”. Yolcuların kamaralarına çekildiğini sen mi gördün, yoksa başkasından mı duydun, öğrendin? Evet, “miş” ekiyle geçmişte yapılan bir eylemin başkasından öğrenildiğini anlıyoruz. Bu da bize duyulan geçmiş zamanı gösterir.
Sonuç: duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman
Adım 1: Geminin güvertesinde fotoğraf çekelim.
Fiilimiz “çekelim”. Buradaki “-elim” eki, bir şeyi yapma isteğini, dileğini belirtiyor. “Ben çekeyim, sen çekesin, biz çekelim…” gibi. Bu da dilek kiplerinden istek kipidir.
Sonuç: istek kipi
Adım 1: Nehirler denizlerle birleşir.
Buradaki fiil “birleşir”. Nehirlerin denizlerle birleşmesi her zaman olan, sürekli bir durumu ifade eder. “-ir” eki bize geniş zamanı anlatır.
Sonuç: geniş zaman
Adım 1: Bana küresel ısınmanın sebeplerini anlat.
Fiilimiz “anlat”. Burada birine bir şeyi yapmasını söylüyoruz, yani emir veriyoruz. Emir kipinin özel bir eki yoktur, fiil kökü veya gövdesi doğrudan kullanılır.
Sonuç: emir kipi
Adım 1: Denizdeki buz dağlarına gemiden baktık.
Fiilimiz “baktık”. Buradaki “-tık” eki, geçmişte yapılan ve bizzat görülen, şahit olunan bir eylemi anlatır. Yani sen de oradaydın ve baktın. Bu da görülen geçmiş zaman kipidir.
Sonuç: görülen (bilinen) geçmiş zaman
Adım 1: Antarktika’da çok büyük buz dağları bulunur.
Fiilimiz “bulunur”. Tıpkı “birleşir” örneğinde olduğu gibi, buz dağlarının Antarktika’da bulunması genel bir gerçeği, her zaman olan bir durumu ifade eder. “-ur” eki yine geniş zamanı gösterir.
Sonuç: geniş zaman
Adım 1: Buzulların erimemesi için küresel ısınmaya engel olmalıyız.
Fiilimiz “olmalıyız”. Buradaki “-malı” eki, bir şeyin yapılmasının zorunlu olduğunu, gerektiğini belirtir. Bu da gereklilik kipiydi, hatırladın mı?
Sonuç: gereklilik kipi
Adım 1: Geminin çevresinde sürekli olarak buzullar akıp gidiyor.
Fiilimiz “gidiyor”. “-yor” ekini gördüğün an aklına hemen ne geliyordu? Evet, şu anda gerçekleşen bir eylem, yani şimdiki zaman.
Sonuç: şimdiki zaman
Adım 1: Stratus bulutları değişken havalarda belirir.
Fiilimiz “belirir”. Tıpkı “birleşir” ve “bulunur” örneklerindeki gibi, stratus bulutlarının değişken havalarda belirmesi genel bir durumu, her zaman olan bir özelliği ifade eder. “-ir” eki yine geniş zamanı gösterir.
Sonuç: geniş zaman
Adım 1: Bilim insanları çevre kirliliğine bir çözüm bulsa.
Fiilimiz “bulsa”. Buradaki “-sa” eki, bir dileği veya bir şartı ifade eder. “Keşke bulsa…” veya “Eğer bulsa…” gibi düşünebiliriz. Bu da şart kipiydi.
Sonuç: şart kipi
Adım 1: Ufukta görülmemiş bir güzellik belirmiş.
Fiilimiz “belirmiş”. “-miş” eki yine karşımızda. Ufukta bir güzelliğin belirdiğini sen görmedin, başkasından duydun ya da sonradan fark ettin. Bu da duyulan geçmiş zaman.
Sonuç: duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman
Adım 1: Gemi düdük çala çala ilerliyor.
Fiilimiz “ilerliyor”. Ve yine “-yor” ekini görüyoruz. Gemi şu anda ilerliyor, yani eylem şu anda gerçekleşiyor. Bu da şimdiki zaman.
Sonuç: şimdiki zaman
Harikasın! İlk etkinliğimizi başarıyla tamamladık. Şimdi sıra ikinci etkinliğimizde.
7. ETKİNLİK: Aşağıda, dinlediğiniz metinden alınan cümleler verilmiştir. Bu cümlelerdeki “düşünceyi geliştirme yollarını” sebepleriyle birlikte yazınız.
Bu etkinlikte ise yazarın veya konuşmacının fikirlerini bize daha iyi anlatmak için kullandığı yöntemlere bakacağız. Yani düşünceyi geliştirme yollarına. Hatırlarsan, tanımlama, karşılaştırma, örnekleme, tanık gösterme, benzetme gibi yollar vardı. Cümleleri dikkatlice okuyup yazarın ne yapmaya çalıştığını anlamaya çalışalım.
Adım 1: Buralara geleli beri geceleri uyku tutmuyor. Böyle zamanlarda ana karnındaki bebek gibi dizlerimi bükerek pencerenin pervaz boşluğuna oturuyorum.
Burada yazar, nasıl oturduğunu anlatırken bir şeye benzetme yapıyor. “Ana karnındaki bebek gibi” ifadesiyle, kendi oturuş şeklini bir bebeğin anne karnındaki duruşuna benzetiyor. Bu, okuyucunun gözünde canlandırmayı kolaylaştırır.
Sonuç: Benzetme. Çünkü yazar, oturuş şeklini “ana karnındaki bebek”e benzeterek durumu daha etkili anlatıyor.
Adım 1: Sirius; beyaz, tüysü bulutlardır. Yükseklerde bulunur. Bu bulutlar rüzgârın artacağına işarettir.
İlk cümleye dikkat et: “Sirius; beyaz, tüysü bulutlardır.” Burada “Sirius” denilen şeyin ne olduğunu açıklıyor, özelliklerini veriyor. Bu düpedüz bir tanımlamadır. Ardından bu bulutların nerede bulunduğunu ve neye işaret ettiğini söyleyerek açıklama yapıyor.
Sonuç: Tanımlama ve Açıklama. Çünkü yazar, “Sirius”un ne olduğunu tanımlıyor (beyaz, tüysü bulutlardır) ve ardından özelliklerini ve ne anlama geldiğini açıklıyor (yükseklerde bulunur, rüzgârın artacağına işarettir).
Adım 1: Geminin çevresinde sürekli olarak buzullar akıp gidiyor. Buzulları ilk gördüğümüzde pek heyecanlanmıştık. O ayazda saatlerce fotoğraf çekmiştik. Şimdilerde o heyecan yatıştı, yani buz dağlarının arasında yolculuk yapmaya alıştık.
Bu paragrafta yazar, buzulları ilk gördüğündeki duygularıyla (heyecanlanmıştık, saatlerce fotoğraf çekmiştik) şimdiki duygularını (heyecan yatıştı, alıştık) karşılaştırıyor. Geçmişteki durumu şimdiki durumla yan yana getirerek bir karşılaştırma yapıyor. Ayrıca, “yani” kelimesiyle de önceki cümleyi açıklıyor, ne demek istediğini daha net ifade ediyor.
Sonuç: Karşılaştırma ve Açıklama. Çünkü yazar, buzulları ilk gördüğündeki heyecanlı duygularıyla şimdiki alışmışlığını karşılaştırıyor ve “yani” ifadesiyle bu durumu açıklıyor.
Harikasın! Bu etkinliği de tamamladık. Şimdi son etkinliğimize geçelim.
8. ETKİNLİK: “Küresel ısınma” hakkında hazırladığınız sunumu sınıfta paylaşınız.
Bu etkinlik aslında senin yapman gereken bir ödev. “Küresel ısınma” çok önemli bir konu. Bu konuda bir sunum hazırlarken şunları düşünebilirsin:
- Küresel ısınma nedir?
- Nedenleri nelerdir? (İnsan etkileri, doğal nedenler)
- Sonuçları nelerdir? (Buzulların erimesi, iklim değişiklikleri, canlı türlerinin yok olması vb.)
- Bizler bu konuda neler yapabiliriz? (Enerji tasarrufu, geri dönüşüm, toplu taşıma kullanımı gibi kişisel önlemler)
Araştırmanı yaparken güvenilir kaynaklardan bilgi edinmeyi unutma. Sunumunu görsellerle destekleyebilir, madde işaretleri kullanarak akılda kalıcı hale getirebilirsin. Eminim çok güzel bir sunum hazırlayacaksın!
Bugün seninle fiillerin kiplerini ve düşünceyi geliştirme yollarını tekrar ettik. Gördüğün gibi, Türkçe dersi hem eğlenceli hem de hayatın içinden konularla dolu. Başarılar dilerim!