7. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları 2. Kitap Sayfa 154
Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle çok güzel bir Türkçe etkinliği yapacağız. Fiillerin yapılarını, yani nasıl oluştuklarını inceleyeceğiz. Unutma, fiiller cümlelerin olmazsa olmazlarıdır, hareket bildirirler. Onları tanıdıkça cümleleri daha iyi anlayacaksın.
Bu etkinliğimizde verilen cümlelerdeki fiilleri bulup, onların basit fiil mi, türemiş fiil mi yoksa birleşik fiil mi olduklarına karar vereceğiz. Hazır mısın?
Önce kısaca bu fiil türlerini bir hatırlayalım mı?
- Basit Fiil: Hiç yapım eki almamış, sadece çekim ekleriyle oluşan fiillerdir. Yani sözcüğün kökünde kalmış, yeni bir anlam kazanmamıştır. Örneğin, “gitmek”, “okumak”.
- Türemiş Fiil: Fiil köklerine veya isimlere yapım eki gelerek yeni bir anlam kazanmış fiillerdir. Bir sözcükten yeni bir sözcük türetilir. Örneğin, “gülmek”ten “gülüşmek”, “temiz” isminden “temizlemek”.
- Birleşik Fiil: İki ya da daha fazla kelimenin bir araya gelerek tek bir fiil oluşturmasıdır. Üç çeşidi vardır:
- Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller (çoğu zaman deyimlerdir): “göz atmak”, “kulak vermek”.
- Kurallı birleşik fiiller (yeterlilik, tezlik, süreklilik, yaklaşma fiilleri): “-ebilmek” (yazabilmek), “-ivermek” (gidivermek).
- Yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller: “etmek”, “olmak”, “kılmak”, “eylemek”, “buyurmak” gibi yardımcı fiillerle isimlerin birleşmesiyle oluşur. Örneğin, “yardım etmek”, “hasta olmak”.
Şimdi hazırsan, cümlelerdeki fiilleri bulup incelemeye başlayalım!
6. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiilleri yapılarına göre inceleyiniz. Bu fiilleri örnekteki gibi tabloya yazarak uygun seçeneği işaretleyiniz.
1. Cümle: Cahit Arf 1910 yılında Selanik’te dünyaya geldi.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “dünyaya geldi” ifadesidir.
Adım 2: “Dünyaya gelmek” bir deyimdir, yani anlamca kaynaşmış bir fiildir. İki kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğunu görüyoruz. Bu tür fiillere “birleşik fiil” deriz.
Sonuç:
- Fiil: dünyaya gelmek
- Tür: Birleşik Fiil
2. Cümle: Matematik ve bilim dünyasına önemli katkılarda bulundu.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “bulundu” kelimesidir.
Adım 2: “Bul-” fiil köküne “-un-” yapım eki gelmiş. Bu ek, fiile yeni bir anlam katmış, “kendi kendine bulmak” veya “başkası tarafından bulunmak” anlamı kazandırmıştır. Yapım eki aldığı için bu fiil türemiştir.
Sonuç:
- Fiil: bulundu
- Tür: Türemiş Fiil
3. Cümle: Doktorasını yapmak için Almanya’ya gitti.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “gitti” kelimesidir.
Adım 2: “Git-” fiil köküne sadece geçmiş zaman eki olan “-ti” gelmiştir. Hiçbir yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
Sonuç:
- Fiil: gitti
- Tür: Basit Fiil
4. Cümle: Babası liseyi okuması için Fransa’ya gönderdi.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “gönderdi” kelimesidir.
Adım 2: “Gönder-” kelimesi Türkçede doğrudan fiil kökü olarak kabul edilir. Yani, herhangi bir yapım eki almamış, sadece geçmiş zaman eki olan “-di”yi almıştır. Bu yüzden basit fiildir.
Sonuç:
- Fiil: gönderdi
- Tür: Basit Fiil
5. Cümle: Tekerlek Mezopotamyalılar tarafından icat edildi.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “icat edildi” ifadesidir.
Adım 2: “İcat” bir isimdir ve “etmek” yardımcı fiiliyle birleşerek yeni bir fiil oluşturmuştur. İsim ve yardımcı fiilin birleşmesiyle oluşan fiillere “birleşik fiil” diyoruz.
Sonuç:
- Fiil: icat edildi
- Tür: Birleşik Fiil
6. Cümle: Yükseköğrenimini 1932’de Fransa’da tamamladı.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “tamamladı” kelimesidir.
Adım 2: “Tamam” bir isimdir. Bu isme “-la-” yapım eki gelerek “tamamlamak” fiilini oluşturmuştur. İsimden fiil yapan bir ek aldığı için bu fiil türemiştir.
Sonuç:
- Fiil: tamamladı
- Tür: Türemiş Fiil
7. Cümle: Helmut Hesse (Helmut Hes)’le birlikte “Hesse-Arf Kuramı”nı geliştirdi.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “geliştirdi” kelimesidir.
Adım 2: “Gel-” fiil köküne önce “-iş-” sonra da “-tir-” yapım ekleri gelmiştir (“gel-iş-tir-“). Birden fazla yapım eki aldığı için bu fiil türemiş yapılıdır.
Sonuç:
- Fiil: geliştirdi
- Tür: Türemiş Fiil
8. Cümle: Ortaokul yıllarında öğretmeni matematiğe olan ilgisini fark etti.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “fark etti” ifadesidir.
Adım 2: “Fark” bir isimdir ve “etmek” yardımcı fiiliyle birleşerek yeni bir fiil oluşturmuştur. İsim ve yardımcı fiilin birleşmesiyle oluşan fiillere “birleşik fiil” diyoruz.
Sonuç:
- Fiil: fark etti
- Tür: Birleşik Fiil
9. Cümle: 1964 yılında TÜBİTAK’ın ilk “bilim kurulu” başkanı oldu.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “oldu” kelimesidir.
Adım 2: “Ol-” fiil köküne sadece geçmiş zaman eki olan “-du” gelmiştir. Hiçbir yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
Sonuç:
- Fiil: oldu
- Tür: Basit Fiil
10. Cümle: Baharla birlikte doğa dile geldi.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “dile geldi” ifadesidir.
Adım 2: “Dile gelmek” bir deyimdir, yani anlamca kaynaşmış bir fiildir. İki kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğunu görüyoruz. Bu tür fiillere “birleşik fiil” deriz.
Sonuç:
- Fiil: dile geldi
- Tür: Birleşik Fiil
11. Cümle: Matematiğin önemini ülkece kavradık.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “kavradık” kelimesidir.
Adım 2: “Kavra-” fiil köküne sadece geçmiş zaman eki olan “-dı” ve şahıs eki olan “-k” gelmiştir. Hiçbir yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
Sonuç:
- Fiil: kavradık
- Tür: Basit Fiil
12. Cümle: Matematik sorularını hızlıca çözüverdim.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “çözüverdim” kelimesidir.
Adım 2: “Çöz-” fiil köküne “-iver-” (tezlik) kurallı birleşik fiil eki gelmiştir. Bu ek, fiile “çabucak çözme” anlamı katmıştır. Kurallı birleşik fiiller de birleşik fiil grubuna girer.
Sonuç:
- Fiil: çözüverdim
- Tür: Birleşik Fiil
13. Cümle: Cahit Arf onuruna İstanbul’da sempozyum düzenlendi.
Adım 1: Bu cümledeki fiil “düzenlendi” kelimesidir.
Adım 2: “Düzen” bir isimdir. Bu isme önce “-le-” (isimden fiil yapım eki) ve sonra “-n-” (fiilden fiil yapım eki) ekleri gelerek “düzenlenmek” fiilini oluşturmuştur. Yapım ekleri aldığı için bu fiil türemiş yapılıdır.
Sonuç:
- Fiil: düzenlendi
- Tür: Türemiş Fiil
Aferin sana! Gördüğün gibi, fiillerin yapılarını bulmak aslında çok eğlenceli ve kolay. Sadece köküne ve aldığı eklerine dikkat etmemiz gerekiyor. Umarım bu etkinlik fiilleri daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Başka bir derste görüşmek üzere!