Merhaba sevgili öğrencim, nasılsın?
Bugünkü dersimizde fiillerin yapısını inceleyeceğiz. Yani fiillerin basit, türemiş veya birleşik olma durumlarına bakacağız. Hazırsan hemen başlayalım!
Önce kısaca hatırlayalım:
- Basit Fiiller: Fiil kökü halindedirler veya sadece çekim ekleri alırlar (zaman, şahıs, kip ekleri gibi). Yapım eki almazlar.
- Türemiş Fiiller: Fiil kök veya gövdelerine yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir. Yapım eki demek, fiilin anlamını veya türünü değiştiren ek demektir. Mesela “gül-” basit fiilken, “-üş” yapım eki alıp “gülüş-” fiili türemiş olur. Ya da isimden fiil de türeyebilir: “göz” isimken “-le” ekiyle “gözle-” fiili türemiş olur.
- Birleşik Fiiller: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan fiillerdir. Bunlar da kendi içinde üçe ayrılır:
- Yardımcı Fiille Kurulanlar: İsim + etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak fiilleriyle kurulur. (Örnek: yardım etmek, hasta olmak)
- Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli kurallara göre fiillere eklenen fiillerle oluşur. Yeterlilik (-ebilmek), Tezlik (-i vermek), Sürerlilik (-e durmak, -e kalmak, -e gelmek), Yaklaşma (-e yazmak) gibi. (Örnek: gidebilmek, düşeyazmak)
- Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimler): Genellikle bir isim ve bir fiilin birleşip yeni bir anlam kazanmasıyla oluşur ve çoğu zaman deyim şeklindedirler. (Örnek: göz gezdirmek, kulak kabartmak)
Şimdi görseldeki cümlelerdeki fiilleri bulup birlikte inceleyelim ve doğru yerlere yazalım:
7. ETKİNLİK: Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiilleri yapılarına göre inceleyerek uygun tablolara yazınız.
1. Gözlerimle kucaklar gibi uzaktan, seni görüyorum yine İstanbul.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “görüyorum”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “gör-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “-yor” şimdiki zaman eki, “-um” şahıs eki. Bunlar çekim ekidir, fiilin anlamını veya türünü değiştirmezler.
- Adım 4: Yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
2. Durmuş bir tepende okuduğum mektep.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “okuduğum”. (Burada “okumak” fiili, “-dık” ekiyle sıfat fiil olmuş, yüklem değil ama fiil köküne odaklanıyoruz.)
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “oku-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “-duğ-” (sıfat fiil eki), “-um” (iyelik eki). Bunlar da fiilin kökünü değiştiren yapım ekleri değildir.
- Adım 4: Yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
3. Adalar’da çamların uykusunu anarım.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “anarım”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “ana-” (yani “anmak”).
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “-r” geniş zaman eki, “-ım” şahıs eki. Bunlar çekim ekleridir.
- Adım 4: Yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
4. Bir eski türküyü kulağıma fısıldar.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “fısıldar”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “fısıl”. Bu bir yansıma sözcüktür (ses taklidi), isim köküdür.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “fısıl” kelimesine “-da-” yapım eki gelerek “fısılda-” fiili oluşmuştur. Yani isim kökünden fiil türemiştir. “-r” ise geniş zaman ekidir.
- Adım 4: Yapım eki aldığı için bu fiil türemiş yapılıdır.
5. Göğünde tanıdım ayın on dördünü.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “tanıdım”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “tanı-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “-dı” görülen geçmiş zaman eki, “-m” şahıs eki. Bunlar çekim ekleridir.
- Adım 4: Yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
6. Eylül ayında okullar açıldı.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “açıldı”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “aç-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “aç-” fiiline “-ıl-” yapım eki gelerek “açıl-” fiili oluşmuştur (edilgenlik eki, fiilden fiil yapım ekidir). “-dı” ise geçmiş zaman ekidir.
- Adım 4: Yapım eki aldığı için bu fiil türemiş yapılıdır.
7. Teyzemler hafta sonu bize gelebilir.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “gelebilir”.
- Adım 2: Bu fiil “gel-” ve “-e bilmek” fiillerinin birleşmesiyle oluşmuştur. “-e bilmek” yeterlilik fiilidir ve kurallı birleşik fiillerden biridir.
- Adım 3: İki fiilin birleşmesiyle oluştuğu için bu fiil birleşik yapılıdır.
8. Kuşlar, kuzey yarım küreden güney yarım küreye göç etti.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “göç etti”.
- Adım 2: Bu fiil “göç” (isim) ve “etmek” (yardımcı fiil) kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. İsim + yardımcı fiil kalıbıdır.
- Adım 3: İsim ve yardımcı fiilin birleşmesiyle oluştuğu için bu fiil birleşik yapılıdır.
9. Dolmabahçe Sarayı’nın inşaatı 1856 yılında bitmiş.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “bitmiş”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “bit-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “-miş” öğrenilen geçmiş zaman ekidir, çekim ekidir.
- Adım 4: Yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
10. İlimize büyük bir fabrika kuruluyor.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “kuruluyor”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “kur-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “kur-” fiiline “-ul-” yapım eki gelerek “kurul-” fiili oluşmuştur (edilgenlik eki, fiilden fiil yapım ekidir). “-yor” ise şimdiki zaman ekidir.
- Adım 4: Yapım eki aldığı için bu fiil türemiş yapılıdır.
11. Çamlıca Tepesi ziyaretçilerine büyüleyici bir manzara sunar.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “sunar”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “sun-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “-ar” geniş zaman ekidir, çekim ekidir.
- Adım 4: Yapım eki almadığı için bu fiil basit yapılıdır.
12. Bana bu konuyu bir kere daha anlatıver.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “anlatıver”.
- Adım 2: Bu fiil “anlat-” ve “-ı ver-” fiillerinin birleşmesiyle oluşmuştur. “-ı vermek” tezlik fiilidir ve kurallı birleşik fiillerden biridir.
- Adım 3: İki fiilin birleşmesiyle oluştuğu için bu fiil birleşik yapılıdır.
13. Lütfen hediyemi kabul buyurunuz.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “kabul buyurunuz”.
- Adım 2: Bu fiil “kabul” (isim) ve “buyurmak” (yardımcı fiil) kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. İsim + yardımcı fiil kalıbıdır.
- Adım 3: İsim ve yardımcı fiilin birleşmesiyle oluştuğu için bu fiil birleşik yapılıdır.
14. Bu kitabı bir haftada okuyuverdim.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “okuyuverdim”.
- Adım 2: Bu fiil “oku-” ve “-y u ver-” fiillerinin birleşmesiyle oluşmuştur. “-y u vermek” tezlik fiilidir (aradaki “y” kaynaştırma harfidir). Bu da kurallı birleşik fiillerden biridir.
- Adım 3: İki fiilin birleşmesiyle oluştuğu için bu fiil birleşik yapılıdır.
15. Çamlıca Tepesi’nde annemle birlikte gezindik.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “gezindik”.
- Adım 2: Fiilin kökünü bulalım: “gez-“.
- Adım 3: Fiilin yapım eki alıp almadığına bakalım. “gez-” fiiline “-in-” yapım eki gelerek “gezin-” fiili oluşmuştur (dönüşlülük veya işteşlik eki, fiilden fiil yapım ekidir). “-di” geçmiş zaman eki, “-k” şahıs ekidir.
- Adım 4: Yapım eki aldığı için bu fiil türemiş yapılıdır.
16. Hepimizi mutlu kıldınız.
- Adım 1: Cümledeki fiili bulalım: “mutlu kıldınız”. Burada “mutlu” kelimesiyle “kılmak” yardımcı fiili birleşerek bir bütün oluşturmuştur.
- Adım 2: “Mutlu kılmak” ifadesi, isim + yardımcı fiil kalıbıyla oluşmuş bir birleşik fiildir. “Kılmak” tek başına fiil olsa