Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle, Türkçe dersimizin önemli konularından fiillerin anlam özellikleri ve okuduğumuz bir metni anlama üzerine harika bir çalışma yapacağız. Hazırsanız, gönderdiğiniz görsellerdeki soruları adım adım inceleyelim ve birlikte çözelim.
Önce birinci sorumuzla başlayalım.
6. ETKİNLİK: “Kütük” hikâyesinde geçen altı çizili fiilleri anlam özelliklerine göre sepetlere yerleştiriniz.
Sevgili öğrenciler, fiillerin (yani eylem bildiren sözcüklerin) üç ana anlam özelliği vardır: İş (Kılış) Fiili, Durum Fiili ve Oluş Fiili. Hadi bu fiilleri kısaca hatırlayalım:
- İş (Kılış) Fiilleri: Bir işi, bir hareketi, bir eylemi anlatan fiillerdir. Bu fiiller genellikle bir nesneyi etkiler. Yani, “Neyi?” veya “Kimi?” sorularına cevap verebilirler. Örneğin, “kitap okumak” derken neyi okuruz? Kitabı. Bu bir iş fiilidir.
- Durum Fiilleri: Öznenin (yani eylemi yapanın) içinde bulunduğu durumu anlatan fiillerdir. Bir nesneyi etkilemezler, bu yüzden “Neyi?” veya “Kimi?” sorularına cevap vermezler. Örneğin, “uyumak”, “gülmek”, “oturmak” birer durum fiilidir.
- Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, zamanla kendiliğinden gerçekleşen değişimleri anlatan fiillerdir. Genellikle doğadaki değişimleri veya bir varlığın zamanla değişmesini ifade ederler. Örneğin, “büyümek”, “yaşlanmak”, “solmak”, “sararmak” birer oluş fiilidir.
Şimdi metnimizdeki altı çizili fiillere bakalım ve onları doğru sepetlere yerleştirelim:
Adım 1: İlk altı çizili fiilleri inceleyelim.
- yayıyordu: “Akşamın hafif rüzgârı derin bir uğultu hâlinde her tarafa yayıyordu.” cümlesinde, rüzgâr uğultuyu yayıyordu. “Neyi yayıyordu?” diye sorduğumuzda “uğultuyu” cevabını alırız. Bu fiil bir nesneyi etkilediği için İş Fiili‘dir.
- artırıyordu: “Kederli bağrışmasıyla ölümü hatırlatan karga sürüleri, bulutlu havanın donuk hüznünü daha çok artırıyordu.” cümlesinde, karga sürüleri hüznü artırıyordu. “Neyi artırıyordu?” diye sorduğumuzda “hüznü” cevabını alırız. Bu fiil de bir nesneyi etkilediği için İş Fiili‘dir.
- koyuluyor: “Mor dağlar gittikçe koyuluyor…” cümlesinde, dağların renginin zamanla koyulaşmasından bahsediliyor. Bu, dağların kendi iradesi dışında, zamanla gerçekleşen bir değişimdir. Bu yüzden Oluş Fiili‘dir.
- kararıyordu: “…gittikçe kararıyordu.” cümlesi de dağların renginin zamanla kararmasını anlatır. Bu da yine öznenin iradesi dışında, kendiliğinden olan bir değişimdir. Bu yüzden Oluş Fiili‘dir.
Adım 2: Kalan altı çizili fiilleri inceleyelim.
- bekliyorlardı: “…sanki korkunç bir fırtınanın gürlemesini bekliyorlardı.” cümlesinde, ormanlar, dereler fırtınanın gürlemesini bekliyordu. “Neyi bekliyorlardı?” diye sorduğumuzda “fırtınanın gürlemesini” cevabını alırız. Bu fiil bir nesneyi etkilediği için İş Fiili‘dir.
- kurulmuştu: “İki bin kişilik kuşatma ordusunun çadırları, kaleye giren yolun sağındaki büyük ağaçların etrafına kurulmuştu.” cümlesinde, çadırlar birileri tarafından kurulmuştu. Her ne kadar eylemi yapan belli olmasa da “kurma” eylemi bir işi, bir hareketi ifade eder ve bir nesne (çadırlar) üzerinde gerçekleşir. Bu yüzden İş Fiili‘dir.
Sonuç:
Şimdi fiillerimizi sepetlere yerleştirelim:
İş Fiili Sepeti:
- yayıyordu
- artırıyordu
- bekliyorlardı
- kurulmuştu
Durum Fiili Sepeti:
- Bu metinde durum fiili bulunmamaktadır.
Oluş Fiili Sepeti:
- koyuluyor
- kararıyordu
Gördüğünüz gibi, her fiilin kendine özgü bir anlam özelliği var ve bu özellikler sayesinde fiilleri daha iyi tanıyabiliriz.
—
7. ETKİNLİK: Metinde geçen “Bir insanın bir lokma ekmek yiyebilmesi için bin kişinin çalışması gerekir.” sözünden ne anlıyorsunuz? Arkadaşlarınızla tartışınız.
Sevgili öğrencilerim, öncelikle bu sözün metnin içinde tam olarak geçmediğini belirtmek isterim. Ancak bu sözün anlamı, okuduğumuz “Arıların İlhamı” adlı metnin ana fikriyle ve verdiği mesajla çok yakından ilgili. Yani, bu sözü metnin genel temasıyla ilişkilendirerek yorumlayabiliriz.
Adım 1: Sözün anlamını açıklayalım.
Bu söz, bir lokma ekmek gibi sıradan görünen bir şeyin bile aslında ne kadar büyük bir emeğin ve çok sayıda insanın katkısının ürünü olduğunu anlatır. Düşünün bir kere, bir dilim ekmek sofranıza gelene kadar kimler çalışır?
- Çiftçi toprağı sürer, tohumu eker, büyütür.
- Hasat zamanı ürünü toplar.
- Taşımacılar buğdayı değirmene götürür.
- Değirmenci buğdayı öğütüp un yapar.
- Fırıncı unu ekmek yapar.
- Satıcı ekmeği bize ulaştırır.
- Bu süreçte kullanılan aletleri yapan mühendisler, işçiler, nakliyeciler…
Gördüğünüz gibi, sadece bir lokma ekmek için bile onlarca, hatta yüzlerce farklı alandan insanın emeği, bilgisi ve iş birliği gerekir. Bu söz, toplumdaki iş bölümünün, dayanışmanın ve her emeğin ne kadar değerli olduğunun altını çizer.
Adım 2: Sözün anlamını “Arıların İlhamı” metniyle ilişkilendirelim.
Okuduğumuz “Arıların İlhamı” metninde de arıların bal yapmak için nasıl bir düzen içinde, disiplinli ve iş birliği yaparak çalıştıkları anlatılıyordu. Her arının kendi görevi var ve hepsi birlikte çalışarak o şifalı balı üretiyorlar. Metinde, arıların toplu hâlde yaşamaları, temiz olmaları, bir beye bağlı olmaları ve işlerini yaparken ilginç bir yardımlaşma örneği sergilemeleri vurgulanıyor. Bal peteklerini yaparken altıgen şekiller kullanmaları, çiçeklerden öz toplamaları… Tüm bunlar, tek bir amaç uğruna binlerce arının uyum içinde çalıştığını gösterir.
Tıpkı arıların bal yapması gibi, insan topluluklarında da bir amaca ulaşmak, bir ihtiyacı karşılamak için birçok farklı insanın ortak çaba göstermesi gerekir. Bu söz, bize bireysel çabaların yanı sıra kolektif (ortak) çalışmanın ve dayanışmanın ne kadar önemli olduğunu arılar örneğiyle de görmemizi sağlar.
Sonuç:
Bu sözden anladığımız şudur: Hayatta tükettiğimiz, kullandığımız en basit şeylerin bile ardında büyük bir emek zinciri ve birçok insanın görünür ya da görünmez katkısı vardır. Bu durum, bize hem emeğin değerini bilmeyi hem de toplumda herkesin birbirine bağlı olduğunu ve birbirine destek olması gerektiğini öğretir. Bu konuyu arkadaşlarınızla tartışırken, kendi hayatınızdan veya çevrenizden benzer örnekler düşünebilirsiniz. Örneğin, okulunuzun temiz kalması için kimler çalışıyor? Bir ders kitabı hazırlanırken hangi meslek grupları görev alıyor? Bu tür örneklerle konuyu daha iyi anlayıp pekiştirebilirsiniz.