Harika bir çalışma! Merhaba sevgili öğrencim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Bu “Bölüm Sonu Değerlendirmesi” sorularını birlikte, adım adım ve anlayarak çözelim. Madde ve Endüstri ünitesinin bu önemli konusunu pekiştirelim. Hazırsan başlayalım!
A. Aşağıdaki tabloda yer alan olayların hangilerinin fiziksel, hangilerinin kimyasal değişim olduklarını belirleyerek yanlarına yazınız.
Bu soruyu çözmeden önce küçük bir hatırlatma yapalım. Fiziksel değişim, maddenin sadece dış görünüşünün (şekil, boyut, hâl) değiştiği, kimliğinin ise aynı kaldığı değişimlerdir. Kâğıdı yırtmak gibi. Yırtsan da o hala bir kâğıttır. Kimyasal değişim ise maddenin iç yapısının değiştiği, yepyeni maddelerin oluştuğu değişimlerdir. Kâğıdı yakmak gibi. Yaktığında geriye kül ve duman kalır, artık o bir kâğıt değildir ve geri döndürülemez.
Şimdi bu bilgilerle tabloyu dolduralım:
- Suyun buharlaşması: Su, sıvı halden gaz hale geçiyor. Sadece hal değiştiriyor ama hala su (H₂O). Bu yüzden bu bir Fiziksel Değişim‘dir.
- Yağın erimesi: Katı yağ, ısıyla sıvı hale geçiyor. Yine bir hal değişimi. Bu da Fiziksel Değişim‘dir.
- Patatesin dilimlenmesi: Patatesin sadece şekli ve boyutu değişiyor. Tadı, kokusu, kimliği aynı. Bu bir Fiziksel Değişim‘dir.
- Odunun yanması: Yanma olayları her zaman kimyasaldır! Odun yandığında ısı, ışık, duman ve kül oluşur. Odun kimliğini kaybeder. Bu bir Kimyasal Değişim‘dir.
- Kâğıdın kesilmesi: Tıpkı patatesi dilimlemek gibi. Sadece boyut değişiyor. Bu bir Fiziksel Değişim‘dir.
- Demirin paslanması: Demir, havadaki oksijenle tepkimeye girerek pas (demir oksit) adı verilen yeni bir madde oluşturur. Bu bir Kimyasal Değişim‘dir.
- Ekmeğin küflenmesi: Küf mantarları ekmeği çürüterek yapısını bozar. Hem rengi hem kokusu değişir ve yeni maddeler oluşur. Bu bir Kimyasal Değişim‘dir.
- Hamurun mayalanması: Maya, hamurun içindeki şekeri kullanarak gaz (karbondioksit) üretir. Bu gaz hamuru kabartır. Yeni bir madde (gaz) oluştuğu için bu bir Kimyasal Değişim‘dir.
- Yumurtanın pişirilmesi: Isı, yumurtanın içindeki proteinlerin yapısını bozar ve katılaştırır. Pişmiş yumurtayı tekrar sıvı hale getiremeyiz. Bu bir Kimyasal Değişim‘dir.
B. I. Kurutma teline asılan çamaşırların kuruması
II. Nemli ortamda bulunan çivilerin paslanması
III. Kış aylarında yolların buz tutması
Yukarıda verilen olayların hangilerinde maddenin fiziksel özelliklerinin yanında iç yapısı da değişmiştir?
Sevgili öğrencim, bu soruda bize aslında “Hangisi kimyasal değişimdir?” diye soruluyor. Çünkü maddenin iç yapısının değişmesi demek, kimyasal değişim demektir. Haydi olayları tek tek inceleyelim.
Adım 1: I. olayı inceleyelim. Çamaşırların kuruması, üzerindeki suyun buharlaşması demektir. Buharlaşma bir hal değişimidir ve fizikseldir. Maddenin iç yapısı değişmez.
Adım 2: II. olayı inceleyelim. Çivilerin paslanması, demirin oksijenle tepkimeye girmesidir. Pas, demirden farklı yeni bir maddedir. Yani maddenin iç yapısı değişmiştir. Bu kimyasal bir değişimdir.
Adım 3: III. olayı inceleyelim. Yolların buz tutması, suyun donması demektir. Donma da bir hal değişimidir ve fizikseldir. Maddenin iç yapısı değişmez, su hala sudur.
Sonuç: Bu üç olaydan sadece II. olayda (çivilerin paslanması) maddenin iç yapısı değişmiştir. Bu nedenle doğru cevabımız B şıkkıdır.
A) Yalnız I
B)Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
C. Aşağıdaki ifadelerden doğru olanların yanına “D”, yanlış olanların yanına “Y” yazınız.
Haydi bu ifadelerin doğruluğunu birlikte kontrol edelim.
1. Sütün mayalanması fiziksel değişimdir. ( Y )
Açıklama: Süt mayalandığında yoğurt veya peynir olur. Sütün içindeki maddeler, maya sayesinde yeni maddelere dönüşür. Tadı, kokusu, yapısı tamamen değişir. Bu bir kimyasal değişimdir. O yüzden bu ifade yanlıştır.2. Fiziksel değişimlerde yeni maddeler oluşur. ( Y )
Açıklama: Bu, kimyasal değişimin tanımıdır. Fiziksel değişimlerde maddenin sadece dış görünüşü değişir, yeni bir madde oluşmaz. Bu ifade de yanlıştır.3. Odunun talaş hâline getirilmesi fiziksel değişimdir. ( D )
Açıklama: Odunu rendeleyerek veya keserek talaş yaptığımızda, sadece boyutunu küçültmüş oluruz. Talaş da odundur, odun da. Kimliği değişmediği için bu bir fiziksel değişimdir. Bu ifade doğrudur.4. Fiziksel değişimlerde maddenin sadece dış görünüşü değişir. ( D )
Açıklama: Bu, fiziksel değişimin en temel tanımıdır. Maddenin kimliği, yani iç yapısı aynı kalır. Bu ifade de doğrudur.
Ç. Fiziksel ve kimyasal değişimlerin madde üzerindeki etkilerini üçer tane örnek vererek aşağıya yazınız.
Elbette, öğrendiklerimizi pekiştirmek için güzel örnekler verelim.
Fiziksel Değişim
- Buzun erimesi: Katı haldeki suyun (buz), ısı alarak sıvı hale geçmesi. Madde hala sudur.
- Camın kırılması: Büyük bir cam parçasının küçük parçalara ayrılması. Sadece şekli ve boyutu değişir, cam yine camdır.
- Şekerin suda çözünmesi: Şeker taneciklerinin su içinde dağılarak gözle görülmez hale gelmesi. Suyu buharlaştırırsak şeker geri elde edilebilir. Yeni bir madde oluşmaz.
Kimyasal Değişim
- Elmanın çürümesi: Elmanın zamanla kararması, yumuşaması ve tadının bozulması. Mikroorganizmalar elmanın yapısını değiştirir. Bu bir kimyasal değişimdir.
- Kibritin yanması: Kibrit yandığında alev, duman ve siyah bir kalıntı (karbon) oluşur. Kibritin yapısındaki maddeler tamamen değişir.
- Fotosentez: Bitkilerin su, karbondioksit ve güneş ışığını kullanarak besin ve oksijen üretmesi. Yepyeni maddeler oluştuğu için bu harika bir kimyasal değişim örneğidir.
Umarım tüm açıklamalar anlaşılır olmuştur. Unutma, fen bilimleri etrafımızdaki dünyayı anlamaktır. Gözlem yapmaya devam et! Başarılar dilerim!