Harika bir çalışma! Fen Bilimleri dersimizin en önemli konularından olan “DNA ve Genetik Kod” ünitesiyle ilgili bu soruları birlikte çözelim. Tıpkı sınıfta yaptığımız gibi, her adımı tek tek inceleyerek ilerleyeceğiz. Hazırsan başlayalım!
29. Soru
Aynı soydan gelen bireyler arasında yapılan evliliklere akraba evliliği denmektedir. Kalıtsal hastalığa neden olan genler çoğunlukla çekiniktir. Bu nedenle bu çekinik genin bireyde homozigot durumda olması gerekir. Akraba evliliklerinde bireylerde ortak genler bulunduğundan hastalığa ait genlerin bir araya gelme ihtimali artar. Dolayısıyla akraba evliliklerinde doğacak çocuklarda kalıtsal hastalıkların görülme olasılığı fazladır.
Yukarıda akraba evliliği ile ilgili verilen bilgilere göre hangi seçenekteki ifade yanlıştır?
a) Kalıtsal hastalığa ait gen “aa” genotipinde yazılabilir.
b) Kalıtsal hastalıklar, sadece akraba evliliklerinde görülür.
c) Aynı soydan gelen bireylerde ortak genler bulunur.
d) Akraba evlilikleri, toplumdaki kalıtsal hastalıklı birey sayısını artırır.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu soruyu çözmek için bize verilen paragrafı çok dikkatli okumalıyız. Paragraf bize akraba evliliğinin kalıtsal hastalıklarla ilişkisini anlatıyor. Gel şimdi şıkları tek tek inceleyelim.
- Adım 1: A şıkkını inceleyelim. Paragrafta kalıtsal hastalıkların çoğunlukla çekinik genlerle taşındığı ve hastalığın ortaya çıkması için bu genin homozigot (yani saf döl, iki aynı genin bir araya gelmesi) olması gerektiği söyleniyor. Çekinik bir geni küçük harfle gösteririz. Homozigot olması için de iki tane küçük harf yan yana gelmeli. Yani “aa” gösterimi bu durum için doğrudur.
- Adım 2: C şıkkını inceleyelim. Paragrafta “Akraba evliliklerinde bireylerde ortak genler bulunduğundan…” diye bir cümle var. Zaten akraba demek, aynı atadan, aynı soydan gelen ve bu yüzden genetik olarak birbirine benzeyen insanlar demektir. Dolayısıyla bu ifade de doğrudur.
- Adım 3: D şıkkını inceleyelim. Paragrafın son cümlesi, “akraba evliliklerinde doğacak çocuklarda kalıtsal hastalıkların görülme olasılığı fazladır” diyor. Bu olasılığın artması, toplumda bu hastalığa sahip bireylerin sayısının da artması anlamına gelir. Bu ifade de doğrudur.
- Adım 4: B şıkkını inceleyelim. Bu şıkta “Kalıtsal hastalıklar, sadece akraba evliliklerinde görülür.” diyor. Buradaki “sadece” kelimesi çok önemli. Paragraf bize akraba evliliğinin bu hastalıkların görülme olasılığını artırdığını söylüyor, yoksa bu hastalıkların tek sebebinin bu olduğunu söylemiyor. Birbiriyle akraba olmayan ama ikisi de aynı çekinik hastalık genini taşıyan (mesela ikisi de ‘Aa’ genotipinde olan) iki insanın çocuğunda da bu hastalık (‘aa’ genotipi ile) görülebilir. Bu yüzden bu ifade yanlıştır.
Sonuç:
Soruda bizden yanlış olan ifadeyi bulmamız isteniyordu. İncelemelerimiz sonucunda B seçeneğinin yanlış olduğunu gördük.
30. Soru
Aysun öğretmen, öğrencilerinden biyoteknoloji çalışmalarının yararları ile ilgili örnek vermelerini istemiştir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğru örnek değildir?
a) Kanserde gen tedavisinin uygulanması
b) Verimli hayvan ırklarının geleneksel yöntemlerle çoğaltılması
c) Genetiği değiştirilmiş besinlerin üretilmesi
d) Hastalık yapıcı etkenlere dayanıklı bitkiler üretilmesi
Çözüm:
Bu soruda biyoteknolojinin yararlarına bir örnek olmayanı bulmamız gerekiyor. Biyoteknoloji dediğimizde aklımıza genetik mühendisliği, gen aktarımı gibi modern bilimsel çalışmalar gelmeli.
- Adım 1: Şıkları analiz edelim.
- A) Kanserde gen tedavisi: Bu, hastalıkların tedavisi için genlerin kullanılmasıdır ve modern biyoteknolojinin en önemli alanlarından biridir. Bu bir yarardır.
- C) Genetiği değiştirilmiş besinler: Besinlerin daha verimli, daha besleyici olması için genleriyle oynanmasıdır. Bu da bir biyoteknoloji uygulamasıdır.
- D) Hastalığa dayanıklı bitkiler: Bitkilere başka canlılardan gen aktarılarak onların hastalıklara karşı dirençli hale getirilmesi de yine bir biyoteknoloji ve genetik mühendisliği çalışmasıdır.
- B) Verimli hayvan ırklarının geleneksel yöntemlerle çoğaltılması: İşte burada dikkat etmemiz gereken kelime “geleneksel”. Geleneksel yöntemler, insanların yüzyıllardır yaptığı bir şeydir. Örneğin, en çok süt veren ineği yine en güçlü boğayla çiftleştirerek daha verimli yavrular elde etmeye çalışmak gibi. Buna yapay seçilim diyoruz. Bu, modern biyoteknoloji (gen aktarımı, klonlama vb.) değildir.
Sonuç:
A, C ve D şıkları modern biyoteknolojinin yararlı uygulamalarına örnekken, B şıkkı geleneksel bir yöntem olan yapay seçilimi anlatmaktadır. Bu yüzden doğru örnek olmayan seçenek B şıkkıdır.
31. Soru
Aşağıda bezelye bitkisinin çiçek renginin kalıtımıyla ilgili çaprazlamalar verilmiştir.
(Görselde Homozigot mor çiçekli bezelye ile Homozigot beyaz çiçekli bezelye çaprazlanıyor. Birinci nesilde tamamı mor çiçekli bezelyeler oluşuyor. Sonra birinci nesildeki bu mor çiçekli bezelyeler kendi aralarında çaprazlanıyor. İkinci nesilde %75 mor, %25 beyaz çiçekli bezelyeler oluşuyor.)
Buna göre verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
a) İkinci çaprazlama sonucu oluşan mor çiçekli bezelyelerin genotipi homozigot baskın veya heterozigot baskındır.
b) Beyaz çiçekli bezelyelerin oluşabilmesi için heterozigot olmaları gerekir.
c) Birinci nesildeki bitkilerin tamamının genotipi heterozigot baskındır.
d) Birinci çaprazlama sonucu oluşan bitkilerin tamamında çekinik gen bulunur.
Çözüm:
Harika bir kalıtım sorusu! Bu tür soruları adım adım çözmek en doğrusu. Unutma, Mendel’in bezelyelerinde mor çiçek rengi, beyaz çiçek rengine baskındır.
- Adım 1: Harflendirme yapalım.
Baskın olan mor çiçek genine büyük harf verelim: M
Çekinik olan beyaz çiçek genine küçük harf verelim: m - Adım 2: Birinci çaprazlamayı analiz edelim.
Homozigot mor çiçekli bezelyenin genotipi: MM
Homozigot beyaz çiçekli bezelyenin genotipi: mm
Bu ikisini çaprazladığımızda (MM x mm), oluşacak tüm yavrular (birinci nesil – F1) anneden M, babadan m genini alacağı için genotipleri %100 Mm olur. Mm genotipinde M geni baskın olduğu için de hepsi mor çiçekli görünür. Görselle uyumlu! - Adım 3: İkinci çaprazlamayı analiz edelim.
Birinci nesildeki iki bitki kendi arasında çaprazlanıyor, yani: Mm x Mm
Bu çaprazlamanın sonucunda oluşabilecek genotipler şunlardır:- MM (Homozigot baskın – Mor çiçekli)
- Mm (Heterozigot baskın – Mor çiçekli)
- Mm (Heterozigot baskın – Mor çiçekli)
- mm (Homozigot çekinik – Beyaz çiçekli)
Sonuç olarak %75 oranında mor (MM ve Mm), %25 oranında ise beyaz (mm) çiçekli bezelyeler oluşur. Bu da görselle birebir uyumlu!
- Adım 4: Şıkları kontrol edelim.
a) İkinci çaprazlamadaki mor çiçekliler ya MM (homozigot baskın) ya da Mm (heterozigot baskın) genotipindedir. Bu ifade doğrudur.
c) Birinci nesildeki bitkilerin hepsi Mm genotipindeydi. Mm, heterozigot demektir. Bu ifade doğrudur.
d) Birinci çaprazlama sonucu oluşan bitkilerin (yani birinci neslin) hepsi Mm genotipindeydi. Gördüğün gibi hepsinde çekinik olan ‘m’ geni bulunuyor. Bu ifade de doğrudur.
b) Beyaz çiçekli bezelyelerin oluşabilmesi için genotipinin mm (homozigot çekinik) olması gerekir. Şıkta ise heterozigot olmaları gerekir diyor. Heterozigot genotip (Mm) mor çiçekli olur. Dolayısıyla bu ifade yanlıştır.
Sonuç:
Tüm adımları incelediğimizde, beyaz çiçeğin çekinik bir özellik olduğunu ve ortaya çıkması için homozigot (mm) olması gerektiğini hatırladık. Bu nedenle B seçeneğindeki ifadenin yanlış olduğu sonucuna ulaştık.