Harika bir soru! Fen Bilimleri dersinin en temel ve en keyifli konularından biri olan deneylerdeki değişkenleri anlamak, bir bilim insanı gibi düşünmenin ilk adımıdır. Gelin, bu etkinliği birlikte analiz edelim ve değişkenlerimizi bulalım.
Soru: Yaptığınız etkinliğe göre aşağıda verilen değişken gruplarının neler olduğunu ilgili yerlere yazınız.
Bağımlı değişken: ………………..
Bağımsız değişken: ……………..
Kontrol edilen değişken: …………
Çözüm:
Sevgili öğrenciler, bir deneydeki değişkenleri bulmak için kendimize bazı basit sorular sormalıyız. Bu deneyi hatırlayalım: Bir beherdeki buzu alıp ısıtıyoruz ve belirli aralıklarla sıcaklığını ölçüyoruz.
Adım 1: Bağımsız Değişkeni Bulalım
Önce kendimize şunu soralım: “Bu deneyde bizim bilerek ve isteyerek değiştirdiğimiz şey nedir?” Deneyin yapılışına baktığımızda, ispirto ocağı ile buzu sürekli ısıtıyoruz ve zaman geçtikçe ölçüm yapıyoruz. Yani zaman ilerledikçe buza verdiğimiz ısı miktarı artıyor. Bizim kontrolümüzde olan ve deneyi ilerleten şey zaman ya da buna bağlı olarak verilen ısı miktarıdır. İşte bu bizim bağımsız değişkenimizdir.
- Bağımsız değişken:Zaman (Süre)
Adım 2: Bağımlı Değişkeni Bulalım
Şimdi de şu soruyu soralım: “Bizim değiştirdiğimiz bu şey (zaman/ısı) yüzünden neyin değişmesini bekliyoruz ve neyi ölçüyoruz?” Deneyde her 2 dakikada bir termometreye bakıp bir değeri kaydediyoruz. Neyi ölçüyoruz? Elbette sıcaklığı! Sıcaklıktaki değişim, bizim verdiğimiz ısıya, yani geçen zamana bağlı olarak ortaya çıkıyor. Bu yüzden sıcaklık bizim bağımlı değişkenimizdir.
- Bağımlı değişken:Sıcaklık
Adım 3: Kontrol Edilen (Sabit Tutulan) Değişkenleri Bulalım
Son olarak sormamız gereken soru: “Deneyimizin sonucunu etkilememesi için en başından sonuna kadar hiç değiştirmediğimiz, hep aynı tuttuğumuz şeyler nelerdir?” Eğer bunları değiştirseydik, deneyimiz güvenilir olmazdı.
- Madde Miktarı: Deneyin başında beherin içine koyduğumuz buz miktarını hiç değiştirmedik.
- Maddenin Cinsi: Deney boyunca hep suyun katı ve sıvı hâliyle çalıştık, başka bir madde eklemedik.
- Isıtıcının Gücü: Deney boyunca aynı ispirto ocağını kullandık, alevini artırıp azaltmadık. Yani ısıyı hep aynı hızda verdik.
- Ortam Basıncı: Deneyi yaptığımız laboratuvarın basıncı değişmedi. (Basınç, erime ve kaynama noktasını etkileyebilir.)
Bunlardan bir veya birkaçını yazabiliriz.
- Kontrol edilen değişken:Buz miktarı (Madde miktarı), Isıtıcının gücü, Ortam basıncı
Sonuç:
Toparlayacak olursak, deneyimizdeki değişkenler şunlardır:
Bağımlı değişken:Sıcaklık
Bağımsız değişken:Zaman (Süre)
Kontrol edilen değişken:Madde miktarı, Isıtıcının gücü
Unutmayın, bir deneyin güvenilir olması için sadece bir tane bağımsız değişken olmalı ve bu değişkenin neyi etkilediğini (bağımlı değişken) gözlemlemeliyiz. Diğer her şeyi ise sabit tutmalıyız!