Merhaba sevgili öğrencilerim, geleceğin bilim insanları!
Bana gönderdiğiniz bu güzel soruları şimdi bir Fen Bilimleri öğretmeniniz olarak sizin için tek tek, tane tane çözeceğim. Aklınıza takılan hiçbir yer kalmayacak, söz veriyorum. Hadi hemen başlayalım!
18. Soru:
• DNA’nın yapısı ⚪️ adı verilen birimlerden oluşur.
• Kromatin ipliği kısalıp kalınlaşarak ⬜️ hâlini alır.
• 🔷, DNA’nın görev birimidir.
• Canlıların kalıtım maddesi 🔺’dır.
Yukarıda sembollerle gösterilen yerlere uygun ifadeler yazıldığında basitten karmaşığa doğru sıralama nasıl olur?
Çözüm:
Merhaba arkadaşlar. Bu soru, kalıtım materyalimizin en küçük parçasından en büyük parçasına doğru sıralanmasını istiyor. Tıpkı bir binanın tuğlalardan, tuğlaların odaları, odaların da katları oluşturması gibi! Gelin bu yapının parçalarını tanıyalım.
Adım 1: Sembollerin ne anlama geldiğini bulalım.
- DNA’nın yapı birimi, yani en küçük anlamlı parçası Nükleotid‘dir. O zaman ⚪️ = Nükleotid.
- DNA ve özel proteinlerin birleşip yoğunlaşarak oluşturduğu yapıya Kromozom diyoruz. O zaman ⬜️ = Kromozom.
- DNA üzerinde belirli bir özelliği (saç rengi, göz rengi gibi) şifreleyen bölümlere Gen denir. Gen, DNA’nın görev birimidir. O zaman 🔷 = Gen.
- Hücremizin yönetici molekülü ve kalıtım materyalimiz DNA‘dır. O zaman 🔺 = DNA.
Adım 2: Bu yapıları basitten karmaşığa (küçükten büyüğe) doğru sıralayalım.
En basit ve en küçük yapı taşı Nükleotid‘dir (⚪️).
Binlerce nükleotidin bir araya gelmesiyle bir Gen oluşur (🔷).
Genlerin tamamı bir araya gelerek dev bir molekül olan DNA‘yı oluşturur (🔺).
DNA’nın da proteinlerle birlikte paketlenmiş, en karmaşık haline Kromozom denir (⬜️).
Yani sıralamamız: Nükleotid → Gen → DNA → Kromozom şeklinde olmalı.
Adım 3: Sembollerle doğru sıralamayı bulalım.
Sıralamamız: ⚪️ → 🔷 → 🔺 → ⬜️
Bu sıralama B) şıkkında verilmiş. Tebrikler, harika bir iş çıkardınız!
Sonuç: B
19. Soru:
Aşağıda bazı karakterlerin alel yapısına dair özellikler yazılmıştır.
P → Baskın
R → Heterozigot
S → Homozigot
T → Çekinik
Verilenlere göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Çözüm:
Sevgili arkadaşlar, bu soruda genetikle ilgili temel kavramları ne kadar iyi bildiğimizi test ediyoruz. Gelin şıkları tek tek inceleyerek doğru cevabı bulalım. Unutmayın, baskın aleli büyük harfle (A), çekinik aleli ise küçük harfle (a) gösteririz.
- A) P’nin fenotipte etkisini gösterebilmesi için homozigot genotipte olması gerekir.
P, yani baskın alel, etkisini hem homozigot (AA) durumda hem de heterozigot (Aa) durumda gösterebilir. Baskın karakter “sözünü geçiren” karakterdir, yanında çekinik olsa bile kendi dediği olur. Bu yüzden bu ifade yanlıştır.
- B) S’de sadece baskın aleller vardır.
S, yani homozigot, alellerin aynı olması demektir. Bu durum hem baskın aleller için (AA) hem de çekinik aleller için (aa) geçerlidir. Sadece baskın aleller olmak zorunda değil. Bu yüzden bu ifade de yanlıştır.
- C) T, heterozigot durumdayken fenotipte etkisini gösterir.
T, yani çekinik alel, etkisini dış görünüşte (fenotipte) sadece homozigot (aa) durumdayken gösterebilir. Heterozigot (Aa) durumda baskın alelin gölgesinde kalır ve etkisini gösteremez. Bu yüzden bu ifade yanlıştır.
- D) R’de hem baskın hem çekinik aleller bulunur.
R, yani heterozigot, zaten “farklı” demektir. Genotipte biri baskın (A), diğeri çekinik (a) olmak üzere iki farklı alelin bulunması durumudur (Aa). Bu ifade tanımın ta kendisidir! Dolayısıyla bu ifade doğrudur.
Sonuç: D
20. Soru:
Aşağıda verilen durumlardan hangisi diğerlerinden farklıdır?
Çözüm:
Bu soru, kalıtım ve çevre etkileşimiyle ilgili çok önemli bir konuyu sorguluyor: Varyasyon (Kalıtsal Çeşitlilik) ve Modifikasyon. Unutmayalım, varyasyonlar DNA’dan kaynaklanan ve nesilden nesile aktarılabilen farklılıklardır. Modifikasyon ise çevre şartlarının etkisiyle ortaya çıkan ve kalıtsal olmayan değişikliklerdir.
Adım 1: Şıkları inceleyelim.
- A) Van kedisinin göz renklerinin birbirinden farklı olması: Bu durum, kedinin genlerinden gelen kalıtsal bir özelliktir. Yani bir varyasyondur.
- B) Alyuvarların orak şeklinde olması (Orak hücreli anemi): Bu, genlerdeki bir mutasyon sonucu ortaya çıkan kalıtsal bir hastalıktır. Yani genetik bir durum, bir varyasyondur.
- C) İnsanda altı parmaklılık: Bu da yine genetik bir durumdur, kalıtsal bir varyasyondur.
- D) Çuha çiçeğinin renginin ortam sıcaklığına göre değişmesi: Bakın burada anahtar kelime “ortam sıcaklığı”. Çiçeğin geni değişmiyor, sadece genin işleyişi sıcaklığa göre değişiyor. Bu, çevre etkisinin bir sonucudur ve kalıtsal değildir. Bu olaya modifikasyon diyoruz.
Adım 2: Farklı olanı bulalım.
A, B ve C şıklarındaki durumlar genetik kökenli ve kalıtsal iken, D şıkkındaki durum çevre etkisiyle ortaya çıkan ve kalıtsal olmayan bir değişikliktir. Bu yüzden D şıkkı diğerlerinden farklıdır.
Sonuç: D
21. Soru:
Aşağıda insanda cinsiyetin belirlenmesini gösteren çaprazlama verilmiştir.
Buna göre
I. Cinsiyeti belirleyen babadan alınan kromozomun çeşididir.
II. Erkek çocukları X kromozomunu anneden alır.
III. Yumurtada Y kromozomu bulunmaz.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
Çözüm:
Cinsiyetin nasıl belirlendiğini gösteren bu şema aslında çok şey anlatıyor. Hadi maddeleri tek tek analiz edelim. Unutmayın, dişiler XX, erkekler ise XY kromozomlarına sahiptir.
Adım 1: İfadeleri değerlendirelim.
- I. Cinsiyeti belirleyen babadan alınan kromozomun çeşididir.
Anne (XX) her zaman çocuğuna sadece X kromozomu verebilir. Baba (XY) ise spermleriyle ya X ya da Y kromozomu verir. Eğer babadan X gelirse çocuk XX (kız), Y gelirse XY (erkek) olur. Yani bebeğin cinsiyetini belirleyen, babadan gelen spermdeki kromozomun çeşididir. Bu ifade doğrudur.
- II. Erkek çocukları X kromozomunu anneden alır.
Erkek çocuğun kromozom yapısı XY’dir. Y kromozomunu babasından almak zorundadır (çünkü annede Y yok). Geriye kalan X kromozomunu ise kimden alacak? Tabii ki annesinden! Bu ifade de doğrudur.
- III. Yumurtada Y kromozomu bulunmaz.
Yumurta, dişi üreme hücresidir ve anneden (XX) gelir. Annede Y kromozomu olmadığı için oluşturacağı yumurta hücrelerinde de Y kromozomu bulunamaz. Yumurta hücreleri sadece X kromozomu taşır. Bu ifade de doğrudur.
Adım 2: Sonuca varalım.
Gördüğümüz gibi I, II ve III numaralı ifadelerin hepsi doğru. O zaman doğru seçeneğimiz hepsini içeren şık olmalı.
Sonuç: D
22. Soru:
Genotipi bilinmeyen iki bezelye çaprazlanıyor. Çaprazlama sonucu oluşan bezelyelerin yaklaşık %25’i buruşuk, %75’i düzgün tohumlu oluyor.
Bu ihtimal, aşağıdaki çaprazlamalardan hangisi sonucu oluşabilir? (D=Düzgün, d=Buruşuk)
Çözüm:
Harika bir olasılık sorusu! Bu soruyu çözmenin sırrı, soruda verilen oranda gizli. %75’e %25 oranı, yani 3’e 1 oranı genetikte çok tanıdık bir orandır.
Adım 1: Verilen bilgileri analiz edelim.
Sonuçta buruşuk (dd) bezelyeler oluşmuş (%25). Çekinik bir özelliğin ortaya çıkabilmesi için, bu özelliği taşıyan alelin (d) hem anneden hem de babadan gelmesi gerekir. Bu demektir ki, çaprazlanan her iki bezelyede de mutlaka ‘d’ aleli bulunmalıdır!
Adım 2: Şıkları eleyelim.
- B) dd x DD: DD olan ebeveynde ‘d’ aleli yok. Bu çaprazlamadan buruşuk bezelye oluşamaz. Elendi.
- C) Dd x DD: Yine DD olan ebeveynde ‘d’ aleli yok. Buradan da buruşuk bezelye çıkmaz. Elendi.
Adım 3: Kalan şıkları deneyelim.
- A) Dd x dd çaprazlaması:
Sonuçlar: Dd, Dd, dd, dd olur.
Fenotip oranı: %50 Düzgün, %50 Buruşuk. Bu, sorudaki %75’e %25 oranına uymuyor. Bu da değil. - D) Dd x Dd çaprazlaması:
Bu, iki melez (heterozigot) bireyin çaprazlanmasıdır. Hadi Punnett karesiyle yapalım:
Sonuçlar: DD, Dd, Dd, dd olur.
Genotip oranı: 1 DD : 2 Dd : 1 dd
Fenotip (dış görünüş) oranı: DD ve Dd’ler düzgün tohumlu, dd ise buruşuk tohumludur. Yani 3 Düzgün’e karşılık 1 Buruşuk.
Yüzde olarak: %75 Düzgün, %25 Buruşuk. İşte aradığımız oran bu!
Demek ki bu sonucu alabilmemiz için genotipi bilinmeyen iki bezelyenin de heterozigot (Dd) olması gerekiyormuş.
Sonuç: D
Umarım tüm çözümler anlaşılır olmuştur. Unutmayın, bol bol soru çözmek bu konuları pekiştirmenin en iyi yoludur. Anlamadığınız bir yer olursa çekinmeden tekrar sorun. Başarılar dilerim