Merhaba sevgili öğrencim, Fen Bilimleri dersimize hoş geldin! Gönderdiğin görseldeki soruları senin için bir öğretmen gözüyle analiz ettim ve şimdi adım adım, kolayca anlayacağın bir dille çözeceğim. Hazırsan başlayalım!
13. Fosil yakıt tüketiminin artması ve kullanımının yaygınlaşması sonucu
I. havadaki zararlı gaz oranının yükselmesi,
II. çevre kirliliğinin azalması,
III. bazı hastalıkların ortaya çıkma oranlarının artması
şeklindeki durumlardan hangileri meydana gelebilir?
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için fosil yakıtların ne olduğunu ve yandıklarında ne gibi sonuçlar doğurduğunu düşünelim. Fosil yakıtlar dediğimizde aklımıza kömür, petrol ve doğal gaz gelmeli.
Adım 1: Fosil yakıtları arabalarda, fabrikalarda veya evlerimizi ısıtmak için yaktığımızda havaya karbondioksit, kükürt dioksit gibi zararlı gazlar salınır. Bu yüzden I. öncül, yani “havadaki zararlı gaz oranının yükselmesi” doğrudur.
Adım 2: Havaya bu kadar zararlı gaz salınması, suların ve toprağın kirlenmesi çevre kirliliğini azaltır mı, yoksa artırır mı? Elbette artırır! Bu yüzden II. öncül, yani “çevre kirliliğinin azalması” ifadesi yanlıştır. Tam tersi olmalıydı.
Adım 3: Soluduğumuz havanın zararlı gazlarla dolması, astım, bronşit gibi solunum yolu hastalıklarını ve hatta kanser gibi ciddi rahatsızlıkları tetikleyebilir. Yani, III. öncül, “bazı hastalıkların ortaya çıkma oranlarının artması” da maalesef doğrudur.
Sonuç: Bu durumda doğru olan öncüller I ve III’tür. Bu da bizi C) I ve III seçeneğine götürür.
14. Doğadaki oksijenin kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
Çözüm:
Nefes almamızı sağlayan o harika oksijenin atmosferde nasıl sürekli var olduğunu hiç düşündün mü? İşte bu sorunun cevabı tam da burada!
Adım 1: Aklımıza hemen yeşil bitkiler gelmeli. Bitkiler, su ve karbondioksiti kullanarak, güneş ışığı enerjisiyle kendi besinlerini üretirler. Bu harika olayın adına biz fotosentez diyoruz.
Adım 2: Fotosentez sırasında bitkiler, bizim için adeta bir “atık ürün” olarak oksijen gazını atmosfere verirler. Yani, onlar besin yaparken, biz de nefes almış oluruz. Bu yüzden doğadaki oksijenin temel kaynağı fotosentezdir.
Diğer şıklara da bakalım:
a) Azot döngüsü, havadaki azotu canlıların kullanabileceği hale getirir.
c) Solunum, oksijeni tükettiğimiz ve karbondioksit ürettiğimiz olaydır, yani tam tersi.
d) Su döngüsü ise suyun yeryüzü ile atmosfer arasındaki hareketidir.Sonuç: Doğru cevap kesinlikle B) Fotosentez‘dir.
15. Aşağıdakilerden hangisi atmosferdeki karbondioksit artışına neden olmaz?
Çözüm:
Bu soruda bizden atmosferdeki karbondioksit miktarını artırmayan, yani tam tersine azaltan bir olayı bulmamız isteniyor. Karbondioksiti kimlerin sevdiğini düşünelim!
Adım 1: Şıkları tek tek inceleyelim.
- a) Ayrıştırıcıların solunum yapması: Ayrıştırıcılar da (bakteriler, mantarlar) bizim gibi solunum yapar ve doğaya karbondioksit verir. Bu, artışa neden olur.
- b) Fosil yakıtların yanması: Bir önceki sorudan hatırlayacağın gibi, bu olay atmosfere en çok karbondioksit salan olaylardan biridir. Bu da artışa neden olur.
- c) İnsanların kaslarında enerji üretilmesi: Koşarken veya spor yaparken kaslarımız enerji üretmek için hücresel solunum yapar ve bu sırada karbondioksit üretiriz. Bu da artışa neden olur.
- d) Su yosunlarının besin sentezlemesi: “Besin sentezlemek” ifadesi burada sihirli kelime. Bu, fotosentez demektir. Su yosunları (algler) fotosentez yaparken atmosferdeki karbondioksiti kullanırlar. Yani karbondioksit miktarını azaltırlar.
Sonuç: Atmosferdeki karbondioksit artışına neden olmayan, hatta onu azaltan olay su yosunlarının fotosentez yapmasıdır. Cevabımız D) Su yosunlarının besin sentezlemesi‘dir.
16. Aşağıda bir besin zincirinde yer alan canlılar hakkında bilgiler verilmiştir.
- K canlısı L canlısı ile beslenir.
- L canlısı, ışık enerjisini kullanarak kendi besinini üretir.
- M canlısı L canlısı ile beslenir.
- N canlısı K canlısı ile beslenir.
Bu canlılar ve oluşturdukları besin zinciri ile ilgili olarak
I. L canlısı üreticidir.
II. M canlısı ikincil tüketicidir.
III. Besin zinciri L, M, K, N şeklinde sıralanır.
IV. Besin zincirinin ilk halkasında N canlısı vardır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
Çözüm:
Hadi bu ipuçlarıyla bir dedektif gibi besin zincirini ortaya çıkaralım!
Adım 1: Üreticiyi Bulalım. Bir besin zinciri her zaman bir üretici ile başlar. “L canlısı, ışık enerjisini kullanarak kendi besinini üretir” bilgisi, L’nin bir bitki gibi fotosentez yaptığını, yani üretici olduğunu söylüyor. Zincirimizin başlangıcı L!
Adım 2: Zinciri Oluşturalım. “Kim kimi yiyor?” sorusunu sorarak oklar çizelim.
- “K canlısı L canlısı ile beslenir.” ➔ L → K
- “M canlısı L canlısı ile beslenir.” ➔ L → M
- “N canlısı K canlısı ile beslenir.” ➔ K → N
Gördüğümüz gibi burada aslında L ile başlayan ve dallanan bir yapı var. Tam bir zincir oluşturursak, o da L → K → N şeklinde olur.
Adım 3: Öncülleri Değerlendirelim.
- I. L canlısı üreticidir. → Evet, fotosentez yaptığı için bu doğru.
- II. M canlısı ikincil tüketicidir. → M, üretici olan L’yi yiyor. Üreticiyi yiyen canlıya birincil tüketici denir. Bu yüzden bu ifade yanlış.
- III. Besin zinciri L, M, K, N şeklinde sıralanır. → Bu sıralama anlamsız. M, K’yı yemiyor veya K, M’yi yemiyor. Bu ifade yanlış.
- IV. Besin zincirinin ilk halkasında N canlısı vardır. → Besin zincirinin ilk halkasında her zaman üretici bulunur. Bizim üreticimiz L’dir. Bu ifade de yanlış.
Sonuç: İncelediğimizde sadece I. ifadenin doğru olduğunu görüyoruz. Bu nedenle doğru cevap A) Yalnız I‘dir.
17. Kayra, fotosentez hızına etki eden faktörleri test etmek için özdeş bitkiler kullanarak aşağıdaki deney düzeneklerini hazırlıyor… Araştırmacının amacına ulaşabilmesi için deney düzeneğinde aşağıdaki değişikliklerden hangisini yapması gereklidir?
Çözüm:
Bu bir kontrollü deney sorusu. Unutma, kontrollü deneyde amacımız bir şeyin etkisini ölçmektir. Bunun için sadece araştırmak istediğimiz şeyi değiştiririz, diğer her şeyi aynı tutarız.
Adım 1: Kayra’nın Amacını Anlayalım. Tabloya baktığımızda Kayra’nın Bağımsız Değişkeni, yani test etmek için değiştirmek istediği şey “Işığın rengi”. Bağımlı Değişkeni ise bu değişime bağlı olarak ölçeceği şey, yani “Fotosentez hızı”. Kontrol edilen, yani sabit tutması gerekenler ise sıcaklık, karbondioksit, ışık şiddeti gibi diğer faktörler.
Adım 2: Mevcut Düzeneği İnceleyelim.
- 1. Düzenek: Kırmızı ışık, 60°C
- 2. Düzenek: Kırmızı ışık, 30°C
Kayra’nın bu düzeneğinde ışık renkleri aynı (kırmızı) ama sıcaklıklar farklı (60°C ve 30°C). Bu haliyle deney, ışığın renginin değil, sıcaklığın fotosenteze etkisini ölçer. Yani Kayra’nın amacına uygun değil.
Adım 3: Şıkları Değerlendirerek Doğru Düzeneği Kuralım. Kayra’nın ışığın rengini test edebilmesi için sıcaklık dahil diğer her şeyin aynı, sadece ışık renklerinin farklı olduğu bir düzenek kurması lazım.
- a) Her iki düzeneğin sıcaklığını 25°C yapmak: Bu durumda her şey aynı olur, karşılaştıracak bir şey kalmaz.
- b) 1. düzeneğin ışığını mor, 2. düzeneğin sıcaklığını 20°C yapmak: Hem ışık rengi hem de sıcaklık değişmiş olur. Bu da kontrollü bir deney olmaz.
- c) 1. düzeneğin bulunduğu ortamın sıcaklığını 30°C, ikinci düzenekteki ışığın rengini yeşil yapmak: Hadi bu değişikliği uygulayalım:
- Yeni 1. Düzenek: Kırmızı ışık, 30°C
- Yeni 2. Düzenek: Yeşil ışık, 30°C
Bak şimdi ne oldu? Sıcaklıklar aynı (30°C), bitkiler özdeş, su ve karbondioksit miktarları aynı. Değişen tek şey ne? Işığın rengi! İşte bu, Kayra’nın amacına tam olarak uyan bir deneydir.
- d) 2. düzeneğin ışığını mor yapıp daha fazla su ve CO₂ vermek: Yine birden fazla şeyi değiştirmiş oluruz.
Sonuç: Kayra’nın amacına ulaşması için yapması gereken değişiklik C şıkkında verilmiştir.
18. Bir besin zincirinde yer alan canlı türlerine ait birey sayıları aşağıda verilmiştir.
K: 500, L: 300, M: 200, N: 400, P: 100
P türünün birey sayısının hızla azalması durumunda öncelikle hangi canlı türünün birey sayısında değişim meydana gelir?
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için önce bu canlılardan bir “Besin Piramidi” oluşturalım. Kuralımız basit: Piramidin en altında en kalabalık olanlar (üreticiler), en üstünde ise en az sayıda olanlar (son tüketiciler) bulunur.
Adım 1: Piramidi Oluşturalım. Sayıları büyükten küçüğe doğru sıralayarak piramidin katmanlarını oluşturalım.
- En alt kat (Üreticiler): K (500)
- İkinci kat (Birincil Tüketiciler): N (400)
- Üçüncü kat (İkincil Tüketiciler): L (300)
- Dördüncü kat (Üçüncül Tüketiciler): M (200)
- En üst kat (Dördüncül Tüketiciler): P (100)
Bu sıralamaya göre besin zinciri şu şekilde ilerliyor: K → N → L → M → P
Adım 2: Etkiyi Düşünelim. Soru bize “P türünün sayısı hızla azalırsa ne olur?” diye soruyor. P, piramidin en tepesinde ve kendisinden bir alt basamaktaki M canlısını yiyerek besleniyor.
Adım 3: Sonucu Bulalım. Eğer P canlıları (avcılar) aniden ortadan kaybolursa, onların avı olan M canlıları için ne olur? Düşmanları kalmadığı için rahatça çoğalmaya başlarlar! Yani, M canlılarının sayısı artar. Bu etki, zincirdeki diğer canlılardan önce ve en doğrudan M canlısını etkiler.
Sonuç: P türünün azalmasından ilk olarak M türü etkilenir. Bu yüzden doğru cevap C) M‘dir.
Umarım açıklamalarım nettir ve tüm soruları anlamana yardımcı olmuştur. Unutma, Fen Bilimleri mantık ve merakla çok daha keyifli bir derstir! Başarılar dilerim!