Merhaba sevgili öğrencim,
Harika bir test göndermişsin! Fen Bilimleri dersimizin en keyifli ünitelerinden biri olan “Mevsimler ve İklim” ile ilgili bu soruları birlikte, tane tane çözelim. Eminim hepsini kolayca anlayacaksın. Hazırsan başlayalım!
1. Soru: Kısa bir zaman diliminde ve dar bir alanda görülen atmosfer olaylarına hava olayı denir. Hava olayları, hava kürenin 3-4 km’lik alt kısımlarında gerçekleşir.
Bu durumun temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yatay hava hareketlerinin yalnızca bu bölümde oluşması
B) Su buharının tamamına yakınının bu bölümde bulunması
C) Atmosfer sıcaklığının bu bölümde daha yüksek olması
D) Canlı hayatının sadece bu bölümde yer alması
Çözüm:
Haydi bu soruyu birlikte düşünelim. Hava olayları dediğimizde aklımıza ne geliyor? Yağmur, kar, sis, rüzgâr… Bunların hepsi atmosferde gerçekleşiyor. Peki bu olayların ana maddesi nedir? Tabii ki su!
Adım 1: Soruda bize hava olaylarının neden atmosferin alt katmanlarında, yani bize en yakın olan 3-4 km’lik kısımda yoğunlaştığı soruluyor.
Adım 2: Yağmur, kar, bulut gibi hava olaylarının oluşabilmesi için havanın içinde mutlaka su buharı (nem) olması gerekir. Bu su buharı, okyanuslardan, göllerden ve bitkilerden buharlaşan sudur.
Adım 3: Su buharı, bir gaz olmasına rağmen, atmosferdeki diğer gazlara göre biraz daha ağırdır ve yer çekiminin de etkisiyle atmosferin alt katmanlarında toplanır. Yani, atmosferdeki su buharının neredeyse tamamı bize en yakın olan bu katmanda bulunur.
Adım 4: Su buharı bu katmanda yoğunlaştığı için, bulutlar, yağmur, kar gibi hava olaylarının büyük bir çoğunluğu da burada meydana gelir. Diğer şıklara baktığımızda, yatay hava hareketleri daha yukarılarda da olur, atmosfer sıcaklığı her zaman bu bölümde en yüksek değildir ve canlı hayatının olması hava olaylarının sebebi değil, sonucudur.
Bu yüzden doğru cevabımız, su buharının bu bölümde yoğunlaşmasıdır.
Doğru Cevap: B
2. Soru: Aşağıdaki grafikte bir ilin yıllık sıcaklık-yağış durumu gösterilmiştir. Grafiğe göre aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?
A) Günlük yağış miktarına
B) Yıllık sıcaklık değerine
C) Yaz mevsiminin yaşandığı aylara
D) Gece süresinin gündüz süresinden uzun olduğu aylara
Çözüm:
Grafik okuma soruları en sevdiklerimden! Bu grafik bize bir yerin iklimi hakkında harika bilgiler veriyor. Çizgi grafiği aylık ortalama sıcaklığı, sütun grafiği ise aylık toplam yağışı gösteriyor. Bize “hangisine ulaşamayız?” diye soruyor.
Adım 1: Şıkları tek tek inceleyelim.
a) Günlük yağış miktarına: Grafikteki mavi sütunlar, örneğin Ocak ayında yağan toplam yağışı gösteriyor. Ama Ocak ayının 5’inde veya 10’unda ne kadar yağmur yağdığını bu grafikten bulabilir miyiz? Hayır, bulamayız. Bu grafik bize aylık toplamları verir, günlük bilgiyi vermez. Bu şık bir kenarda dursun.
b) Yıllık sıcaklık değerine: Siyah çizgi bize her ayın ortalama sıcaklığını gösteriyor. Bütün ayların sıcaklıklarını toplayıp 12’ye bölerek o yerin yıllık ortalama sıcaklığını hesaplayabiliriz. Demek ki bu bilgiye ulaşabiliriz.
c) Yaz mevsiminin yaşandığı aylara: Sıcaklığın en yüksek olduğu aylara bakarak yaz mevsimini bulabiliriz. Grafikte Haziran, Temmuz, Ağustos aylarında sıcaklık zirve yapmış. Demek ki bu bilgiye de ulaşabiliriz.
d) Gece süresinin gündüz süresinden uzun olduğu aylara: Gece süresinin gündüzden uzun olduğu aylar kış aylarıdır. Grafikte sıcaklığın en düşük olduğu Aralık, Ocak, Şubat aylarına bakarak kış mevsimini, dolayısıyla gecelerin daha uzun olduğu ayları tahmin edebiliriz. Bu bilgiye de dolaylı olarak ulaşabiliriz.
Adım 2: Gördüğün gibi, grafikten kesinlikle çıkaramayacağımız tek bilgi, herhangi bir günün özel yağış miktarıdır.
Doğru Cevap: A
3. Soru: İklim olaylarını araştıran bir kişinin doğru sonuçlar elde edebilmesi için gerekli olan en kısa zaman aralığı aşağıdakilerden hangisidir?
A) 35-40 yıl
B) 20-25 ay
C) 10-15 yıl
D) 5-10 ay
Çözüm:
Bu soru, iklim ve hava olayı arasındaki en temel farkı soruyor. Unutma, hava olayı kısa süreli (günlük, haftalık), iklim ise çok uzun süreli hava olaylarının ortalamasıdır.
Adım 1: Bilim insanları bir yerin iklimini tanımlamak için “Bu yaz çok sıcak geçti” gibi kısa süreli gözlemlere bakmazlar. “Bu bölgede yazlar genellikle sıcak ve kurak geçer” diyebilmek için çok uzun yılların verilerini incelerler.
Adım 2: İklim bilimi (klimatoloji) için kabul edilen standart süre, en az 30-35 yıllık bir zaman dilimidir. Bu kadar uzun bir süre, o bölgenin hava karakteristiğini doğru bir şekilde yansıtır.
Adım 3: Şıklara baktığımızda bu tanıma en uygun olan seçeneğin 35-40 yıl olduğunu görüyoruz.
Doğru Cevap: A
4. Soru: Derya Hanım, domates yetiştirmek için sera kurmak istiyor. Edindiği bilgiler doğrultusunda seçeceği yerin sıcaklık ortalamasının uzun yıllar boyunca 0 °C’un üzerinde olması gerektiğini düşünüyor.
Buna göre Derya Hanım, aşağıdakilerden hangisini yaptığında doğru karar vermiş olur?
A) Meteorolog ile görüşerek karar vermelidir.
B) Bir hafta boyunca hava olaylarını gözlemlemelidir.
C) Meteorolojinin günlük tahminini dikkate almalıdır.
D) Bölgenin iklimini araştırıp karar vermelidir.
Çözüm:
Yine harika bir iklim ve hava olayı farkı sorusu!
Adım 1: Sorudaki sihirli kelimeyi bulalım: “uzun yıllar boyunca“. Derya Hanım bir serayı bir haftalığına veya bir aylığına kurmuyor, değil mi? Bu uzun vadeli bir yatırım. Bu yüzden bir haftalık veya günlük hava durumu onun için yeterli olmaz.
Adım 2: Kısa süreli hava tahminleri yapan bilim dalı meteoroloji, bu işi yapan bilim insanı ise meteorolog‘dur. A, B ve C şıkları kısa süreli hava olaylarından bahsediyor. Bir hafta hava güzel diye oraya sera kurmak mantıklı olmaz, belki sonraki kış çok sert geçecek!
Adım 3: “Uzun yıllar boyunca” bir yerin hava koşullarının ortalamasına ne diyorduk? Tabii ki iklim! Derya Hanım’ın yapması gereken en mantıklı şey, sera kuracağı bölgenin iklim verilerini, yani çok yıllık sıcaklık ortalamalarını incelemektir.
Doğru Cevap: D
5. Soru:
I. Mevsimler, Dünya’nın kendi etrafındaki dönüşüyle oluşur.
II. Mevsimler ile iklim arasında bir ilişki vardır.
III. Mevsimlerin oluşma sebeplerinden biri Dünya’nın dönme ekseninin eğikliğidir.
Mevsimlerle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) II ve III
D) I, II ve III
Çözüm:
Bu soruda mevsimler hakkındaki bilgilerimizi tazeleyelim. Maddeleri tek tek inceleyelim.
I. ifade: “Mevsimler, Dünya’nın kendi etrafındaki dönüşüyle oluşur.” Bu ifade yanlıştır. Dünya’nın kendi etrafında dönmesi 24 saat sürer ve bu olay gece ile gündüzü oluşturur, mevsimleri değil.
II. ifade: “Mevsimler ile iklim arasında bir ilişki vardır.” Bu ifade kesinlikle doğrudur. Bir bölgenin iklimi, o bölgede yaşanan yaz, kış, ilkbahar ve sonbahar mevsimlerinin uzun yıllar boyunca gösterdiği genel karakterdir. Örneğin Akdeniz iklimi dediğimizde aklımıza “yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı” gelmesi bu ilişkinin bir kanıtıdır.
III. ifade: “Mevsimlerin oluşma sebeplerinden biri Dünya’nın dönme ekseninin eğikliğidir.” Bu ifade de doğrudur. Mevsimlerin oluşmasının iki temel sebebi vardır: Birincisi Dünya’nın Güneş etrafında dolanması, ikincisi ise bu dolanma sırasında yaklaşık 23.5 derecelik bir eksen eğikliğine sahip olmasıdır. Bu eğiklik sayesinde farklı zamanlarda farklı yarım küreler Güneş’e daha dönük olur ve daha çok ısınır.
Sonuç olarak II. ve III. ifadeler doğru.
Doğru Cevap: C
6. Soru: “Hava olaylarıyla ilgili inceleme yapıp hava tahminleri yapan bilim dalına ‘……………’ denir.”
Yukarıdaki cümlede boş bırakılan yere aşağıdaki ifadelerden hangisi gelmelidir?
A) Ekoloji
B) Klimatoloji
C) Meteoroloji
D) Sismoloji
Çözüm:
Bu soru tam bir tanım sorusu. Bilim dallarını hatırlayalım.
Adım 1: Cümle bize “hava olaylarını” inceleyen ve “hava tahminleri” yapan bilim dalını soruyor. Hava tahminleri genellikle kısa sürelidir (günlük, haftalık).
Adım 2: Şıkları inceleyelim:
- Ekoloji: Canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceler. Konumuzla ilgisi yok.
- Klimatoloji: Uzun süreli hava olaylarının ortalaması olan iklimi inceler. Hava tahmini yapmaz, iklim analizi yapar.
- Meteoroloji: Kısa süreli hava olaylarını inceler ve günlük, haftalık hava tahminleri yapar. Tam da aradığımız cevap!
- Sismoloji: Depremleri inceler. Konumuzla hiç ilgisi yok.
Adım 3: Tanıma en uygun bilim dalı meteorolojidir.
Doğru Cevap: C
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Gördüğün gibi, temel kavramları bildiğimizde sorular ne kadar da kolaylaşıyor! Aklına takılan başka bir şey olursa hiç çekinme, yine sor. Başarılar dilerim!