Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Şimdi hep birlikte bu sorulara göz atalım ve konularımızı güzelce bir tekrar edelim. Unutmayın, anlamadığınız yer olursa tekrar sormaktan çekinmeyin. Hadi başlayalım!
E. Aşağıda verilen ifadelerle kavramları eşleştiriniz.
Bu bölümde Dünya’mızın hareketleri ve sonuçları ile ilgili kavramları doğru tanımlarla eşleştireceğiz. Dikkatlice okuyalım.
Soru 1: Kuzey ve Güney Kutup noktaları ile Dünya’nın merkezinden geçtiği varsayılan çizgidir.
Çözüm:
Adım 1: Bu soruda bize Dünya’nın tam ortasından, kutuplardan geçen hayali bir çizgiyi soruyor. Dünya’nın kendi etrafında bir topaç gibi döndüğünü hayal edelim. İşte o topacın ortasındaki mil gibi olan, bizim görmediğimiz ama var olduğunu kabul ettiğimiz çizgiye bir isim veriyoruz.
Adım 2: Bu çizgi, Dünya’nın dönüş hareketini yaptığı eksendir. Bu yüzden doğru kavram dönme ekseni olacaktır.Sonuç: dönme ekseni
Soru 2: Dünya’nın her yerine ulaşan ışık enerjisinin farklı olmasının sebeplerindendir.
Çözüm:
Adım 1: Hatırlayalım, Dünya Güneş’in etrafında dönerken dimdik durmuyordu, değil mi? Sanki biraz yana yatmış gibi, eğik bir şekilde duruyordu. İşte bu eğiklik yüzünden Güneş ışınları yıl boyunca Dünya’nın farklı yerlerine farklı açılarla düşer.
Adım 2: Işınlar dik geldiğinde o bölge daha çok ısınır (yaz gibi), eğik geldiğinde ise daha az ısınır (kış gibi). Bu durumun temel sebebi Dünya’nın o meşhur eğikliğidir. Yani doğru kavramımız eksen eğikliği.Sonuç: eksen eğikliği
Soru 3: Dünya’nın Güneş etrafındaki dolanımının sonuçlarındandır.
Çözüm:
Adım 1: Dünya sadece kendi etrafında dönmez, bir de Güneş’in etrafında kocaman bir tur atar. Bu tur tam 365 gün 6 saat sürer. Bu hareketin ve az önce bahsettiğimiz eksen eğikliğinin birleşimiyle çok önemli bir şey oluşur.
Adım 2: Mevsimler! Evet, yaz, kış, ilkbahar, sonbahar… Bütün bu mevsimlerin ve aralarındaki sıcaklık değişimlerinin sebebi Dünya’nın Güneş etrafında dolanmasıdır. O zaman doğru cevap mevsimlik sıcaklık farkları olmalı.Sonuç: mevsimlik sıcaklık farkları
Soru 4: Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünü tamamladığı süre.
Çözüm:
Adım 1: Dünya’nın bir topaç gibi kendi etrafında bir tam tur atması ne kadar sürer? Bu hareketin sonucunda gece ve gündüz oluşur.
Adım 2: Bir gece ve bir gündüzün toplamı bize bir günü verir. Bir gün ise tam 24 saat sürer. Çok kolay bir soruydu, değil mi?Sonuç: 24 saat
Soru 5: Dünya’nın Güneş etrafında yaptığı hareket çeşididir.
Çözüm:
Adım 1: Dünya’nın iki temel hareketi vardı. Biri kendi etrafında yaptığı “dönme” hareketi, diğeri ise Güneş’in etrafında yörüngesinde yaptığı harekettir.
Adım 2: Bir cismin başka bir cismin etrafında dönmesine biz dolanma hareketi diyoruz. Dünya da Güneş’in etrafında dolanır.Sonuç: dolanma
Soru 6: Dünya’nın dolanırken çizdiği hayalî çember ile Güneş arasında kalan alandır.
Çözüm:
Adım 1: Dünya, Güneş etrafında dolanırken elips şeklinde bir yol izler. Bu yola yörünge diyoruz. Bu yörüngenin oluşturduğu düz, hayali bir masa yüzeyi gibi düşünün. Dünya bu masanın üzerinde kayarak ilerliyor gibi.
Adım 2: İşte bu hayali masa yüzeyine, yani yörüngenin oluşturduğu düzleme dolanma (yörünge) düzlemi denir.Sonuç: dolanma (yörünge) düzlemi
Soru 7: Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz sürelerinin eşit olduğu tarihlerdir.
Çözüm:
Adım 1: Yıl içinde sadece iki özel gün vardır ki, o günlerde Güneş ışınları Ekvator’a tam dik açıyla gelir. Bu sayede bütün Dünya’da gece ve gündüz süreleri birbirine eşitlenir ve 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır. Bu tarihlere “ekinoks” (gece-gündüz eşitliği) diyoruz.
Adım 2: Bu tarihler 21 Mart ve 23 Eylül’dür. Verilen seçenekler arasında 23 Eylül olduğu için doğru cevabımız budur. (21 Haziran ise Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüzün yaşandığı yaz gündönümüdür.)Sonuç: 23 Eylül
F. Aşağıda verilen ifadelerle kavramları eşleştiriniz.
Şimdi de hava olayları ve iklimle ilgili kavramları yerli yerine oturtalım. Bu konu günlük hayattan örneklerle dolu, çok keyifli bir konudur.
Soru 1: Yerkürenin etrafını saran gaz katmanıdır.
Çözüm:
Adım 1: Dünya’mızı bir elma gibi düşünürsek, o elmanın incecik kabuğu gibi gezegenimizi çepeçevre saran bir gaz tabakası vardır. Bu tabaka bizi Güneş’in zararlı ışınlarından korur ve canlılığın devamını sağlar.
Adım 2: Bu gaz katmanının adı “hava küre” ya da bilimsel adıyla atmosfer‘dir.Sonuç: atmosfer
Soru 2: Meteoroloji alanında çalışan uzman kişilerdir.
Çözüm:
Adım 1: Hava durumunu inceleyen, tahminler yapan bilim dalına “meteoroloji” diyoruz. Peki bu alanda çalışan bilim insanlarına ne ad verilir?
Adım 2: Tıpkı biyoloji ile ilgilenene biyolog dendiği gibi, meteoroloji ile ilgilenen uzmana da meteorolog denir. Hava durumu spikerleri genelde bu uzmanların hazırladığı bilgileri bize sunar.Sonuç: meteorolog
Soru 3: Belirli bir yerde ve kısa sürede etkili olan atmosfer koşullarıdır.
Çözüm:
Adım 1: “Bugün hava yağmurlu” ya da “Yarın hava güneşli olacakmış” gibi cümleler kurduğumuzda, dar bir alandaki (mesela sadece bizim şehrimizdeki) ve kısa süreli (günlük, haftalık) atmosfer durumundan bahsederiz.
Adım 2: Bu kısa süreli ve dar alandaki olaylara hava olayı denir. Yağmur, kar, rüzgâr, sis birer hava olayıdır.Sonuç: hava olayı
Soru 4: Havanın nemini ölçen araçtır.
Çözüm:
Adım 1: Havadaki su buharı miktarına nem diyoruz. Bu nemi ölçmek için özel bir alet kullanılır. Termometre sıcaklığı ölçer, barometre basıncı ölçer…
Adım 2: Nemi ölçen aletin adı ise higrometre‘dir.Sonuç: higrometre
Soru 5: Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru yatay yönde hareket eden hava akımıdır.
Çözüm:
Adım 1: Hava da tıpkı diğer akışkanlar gibi her zaman basıncın çok olduğu yerden az olduğu yere doğru hareket etmek ister. Isınan hava yükselir ve alçak basınç alanı oluşturur, soğuyan hava alçalır ve yüksek basınç alanı oluşturur.
Adım 2: İşte bu yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru olan yatay hava hareketine biz en basit adıyla rüzgâr diyoruz.Sonuç: rüzgâr
Soru 6: Hava olaylarının oluşumunu, değişimini ve nedenlerini inceleyen bilim dalıdır.
Çözüm:
Adım 1: Az önce hava olaylarından bahsetmiştik. İşte bu yağmurun, karın, rüzgârın nasıl oluştuğunu, havanın neden bir gün güneşliyken diğer gün kapalı olduğunu araştıran bir bilim dalı var.
Adım 2: Bu bilim dalının adı meteoroloji‘dir.Sonuç: meteoroloji
Soru 7: Havada su buharının miktarıdır.
Çözüm:
Adım 1: Havanın içinde gözle göremediğimiz, gaz halindeki su vardır. Buna su buharı diyoruz. Özellikle banyodan sonra aynanın buğulanması, havadaki su buharının bir kanıtıdır.
Adım 2: Havadaki bu su buharı miktarına kısaca havanın nemi veya sadece nem denir.Sonuç: havanın nemi
Soru 8: Uzun bir zaman dilimi ve geniş bölgelerde hava koşullarıdır.
Çözüm:
Adım 1: Hava olayının tam tersini düşünelim. Kısa süreli değil, çok uzun yıllar (30-40 yıl) boyunca gözlemlenen; dar bir alanda değil, çok geniş bir bölgede (mesela Akdeniz Bölgesi) görülen ortalama hava koşulları.
Adım 2: “Akdeniz’de yazlar sıcak ve kurak geçer” dediğimizde, o bölgenin genel karakterini, yani iklim‘ini tanımlamış oluruz.Sonuç: iklim
Soru 9: Yeryüzüne yakın yerlerdeki su buharının kırağılaşarak buz kristallerine dönüşüp yeryüzünde çok soğuk yüzeylerde birikmesiyle oluşur.
Çözüm:
Adım 1: Çok soğuk kış sabahlarında uyanırız ve bir bakarız ki arabaların, bitkilerin üzeri sanki kar yağmış gibi incecik buz kristalleriyle kaplanmış. Ama kar yağmamıştır! Havadaki su buharı, o kadar soğuk bir yüzeye temas eder ki, sıvı hale geçmeden doğrudan donarak buz kristallerine dönüşür.
Adım 2: Bu olaya biz kırağı diyoruz. Sorudaki “kırağılaşma” kelimesi zaten bize en büyük ipucunu veriyor.Sonuç: kırağı
Umarım tüm sorular anlaşılmıştır çocuklar. Gördüğünüz gibi Fen Bilimleri dersi, çevremizde olup bitenleri anlamak için harika bir rehber. Tekrar yapmayı unutmayın!