Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Şimdi hep birlikte bu etkinliği yapacağız ve “Madde ve Endüstri” ünitesindeki bilgilerimizi pekiştireceğiz. Önümüzdeki boşluk doldurma etkinliğini adım adım, anlayarak çözeceğiz. Hazırsanız, başlayalım!
Soru 1: Maddelerin sadece dış görünümünde meydana gelen değişimlere ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Soruda bizden maddenin sadece dış görünüşünde, yani şeklinde, boyutunda veya hâlinde meydana gelen değişimin adını istiyor. Mesela bir kağıdı yırtmak, buzu eritmek veya suyu dondurmak gibi.
Adım 2: Bu tür değişimlerde maddenin kimliği, yani iç yapısı değişmez. Yırtılan kağıt hala kağıttır, eriyen buz ise suyun sıvı hâlidir. Maddenin kimliğini değiştirmeyen bu olaylara fiziksel değişim diyoruz.
Sonuç: Boşluğa fiziksel değişim gelmelidir.
Soru 2: Maddenin iç yapısında meydana gelen değişmelere ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bu soruda ise maddenin iç yapısının, yani kimliğinin değiştiği olaylar soruluyor. Yani olay sonunda bambaşka yeni bir madde oluşur.
Adım 2: Örneğin kağıdın yanması, demirin paslanması veya sütün ekşimesi gibi olaylarda madde eski özelliğini kaybeder ve yeni maddelere dönüşür. Kağıt yanınca kül olur, sütten yoğurt yapılır. Bu tür değişimlere kimyasal değişim adını veriyoruz.
Sonuç: Boşluğa kimyasal değişim gelmelidir.
Soru 3: Maddenin sulu çözeltisinde ……………………. bulunuyorsa madde asidik ……………………. bulunuyorsa madde bazik özelliktedir.
Çözüm:
Adım 1: Bu soruda asit ve bazların sulu çözeltilerinde hangi iyonları oluşturdukları soruluyor. Bu, onları birbirinden ayıran en temel özelliktir.
Adım 2: Asitler, suda çözündüklerinde ortama H⁺ (Hidrojen) iyonu verirler. Bazlar ise suda çözündüklerinde ortama OH⁻ (Hidroksit) iyonu verirler.
Sonuç: İlk boşluğa H⁺ iyonu, ikinci boşluğa ise OH⁻ iyonu gelmelidir.
Soru 4: Asitler; bazı metallerle tepkimeye girerek ……………………. gazı açığa çıkarırlar.
Çözüm:
Adım 1: Asitlerin metallerle olan etkileşimini hatırlayalım. Asitler, mermer ve metal gibi yüzeyleri aşındırırlardı.
Adım 2: Asitler, aktif metallerle (demir, çinko, magnezyum gibi) kimyasal bir tepkimeye girdiklerinde, sonuç olarak bir tuz ve hidrojen gazı açığa çıkarırlar. Bu yüzden metal kaplarda asitli yiyecekler saklanmaz.
Sonuç: Boşluğa hidrojen gelmelidir.
Soru 5: Bir maddeyi başka bir maddeden ayırt etmemizi sağlayan maddelere ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Özellikle asit-baz konusunda, bir maddenin asit mi yoksa baz mı olduğunu anlamak için kullandığımız özel maddeler vardı. Bunlar renk değiştirerek bize ipucu verirlerdi.
Adım 2: Turnusol kağıdı, fenolftalein, metil oranj gibi maddeler birer belirticidir. Bu maddelerin genel adına ayıraç veya indikatör diyoruz.
Sonuç: Boşluğa ayıraç gelmelidir.
Soru 6: Kırmızı turnusol kâğıdını mavi renge dönüştüren maddeler ……………………. özellik gösterir.
Çözüm:
Adım 1: Turnusol kağıdının asit ve bazlarla renk değişimini hatırlayalım. Şöyle bir tekerlememiz vardı: “Asitler kızartır, bazlar morartır.”
Adım 2: Kırmızı turnusol kağıdını maviye çeviren maddeler bazlardır. Bu maddeler bazik özellik gösterir. Sabun, deterjan, çamaşır suyu gibi maddeler bazik özelliktedir.
Sonuç: Boşluğa bazik gelmelidir.
Soru 7: Atmosferdeki asit özelliği taşıyan maddeler, yağışlarla birlikte yeryüzüne ……………………. olarak düşer.
Çözüm:
Adım 1: Fabrika bacalarından, araba egzozlarından çıkan karbondioksit, kükürtdioksit gibi gazlar atmosferdeki su buharı ile birleşir.
Adım 2: Bu birleşme sonucunda asitler oluşur ve bu asitler yağmur, kar gibi yağışlarla yeryüzüne iner. Bu çevre sorununa asit yağmuru diyoruz.
Sonuç: Boşluğa asit yağmuru gelmelidir.
Soru 8: Maddeler ……………………. yapılardan oluşur.
Çözüm:
Adım 1: Etrafımızda gördüğümüz bütün maddelerin (katı, sıvı, gaz) ortak bir özelliği vardır. Hepsi gözle göremediğimiz çok küçük parçacıklardan oluşur.
Adım 2: Bu parçacıklara genel olarak tanecik deriz. Dolayısıyla maddeler tanecikli bir yapıya sahiptir.
Sonuç: Boşluğa tanecikli gelmelidir.
Soru 9: Maddeyi oluşturan atom veya moleküller devamlı ……………………. hâlindedir.
Çözüm:
Adım 1: Maddeleri oluşturan tanecikler asla durmazlar. Sürekli hareket halindedirler.
Adım 2: Katı maddelerin tanecikleri oldukları yerde titreşim hareketi yaparken, sıvı ve gaz tanecikleri hem titreşim hem de öteleme (yer değiştirme) hareketi yaparlar. Ama hepsinin ortak yaptığı hareket titreşimdir.
Sonuç: Boşluğa titreşim gelmelidir.
Soru 10: Sıvı molekülleri, birbiri üzerinden ……………………. şekilde hareket ederler.
Çözüm:
Adım 1: Sıvıların tanecikleri arasındaki boşluk, katılara göre daha fazladır. Bu yüzden tanecikler birbirine o kadar sıkı bağlı değildir.
Adım 2: Bu sayede sıvı tanecikleri birbirlerinin üzerinden kayarak yer değiştirebilir. Bu da sıvılara akışkanlık özelliği kazandırır.
Sonuç: Boşluğa kayacak (ifadenin doğru anlamı “kayarak”tır) kelimesi gelmelidir.
Soru 11: Bir gram maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısı miktarına o maddenin ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bu ifade bir tanım cümlesidir. Her maddenin 1 gramının sıcaklığını 1°C artırmak veya azaltmak için gereken ısı miktarı farklıdır.
Adım 2: Maddeler için ayırt edici bir özellik olan bu kavrama öz ısısı diyoruz. Örneğin suyun öz ısısı yüksek olduğu için geç ısınır ve geç soğur.
Sonuç: Boşluğa öz ısısı gelmelidir.
Soru 12: Aynı maddenin farklı kütlelerine aynı miktarda ısı verilirse kütlesi fazla olan maddede ……………………. artışı daha az olur.
Çözüm:
Adım 1: Düşünelim: Bir cezve suyu mu daha çabuk kaynar, yoksa bir tencere dolusu su mu? Elbette cezvedeki su daha çabuk kaynar.
Adım 2: Çünkü kütle arttıkça, aynı miktarda ısı verildiğinde, maddenin sıcaklığındaki artış daha az olur. Yani kütlesi fazla olanın sıcaklık artışı daha yavaş olur.
Sonuç: Boşluğa sıcaklık gelmelidir.
Soru 13: Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen değişkene ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bilimsel bir deneyde bizim değiştirdiğimiz değişkene “bağımsız değişken” denir.
Adım 2: Bizim değiştirdiğimiz bu şey yüzünden değişen, yani deneyin sonucunu gözlemlediğimiz değişkene ise “bağımlı değişken” denir. Adı üstünde, bağımsız olana bağımlıdır.
Sonuç: Boşluğa bağımlı değişken gelmelidir.
Soru 14: Katı maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bu bir hal değişimi olayıdır. Katı bir maddenin, örneğin buzun, ısı alarak suya dönüşmesini düşüneceğiz.
Adım 2: Katıdan sıvıya geçme olayına erime denir.
Sonuç: Boşluğa erime gelmelidir.
Soru 15: Sıvı maddenin ısı alarak gaz hâline geçmesine ise ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bu da bir hal değişimi olayıdır. Sıvı bir maddenin, örneğin suyun, ısı alarak su buharına dönüşmesini düşüneceğiz.
Adım 2: Sıvıdan gaza geçme olayına buharlaşma denir.
Sonuç: Boşluğa buharlaşma gelmelidir.
Soru 16: Gaz maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesine ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bu da bir hal değişimi olayıdır ve buharlaşmanın tersidir. Gaz halindeki su buharının soğuk bir yüzeye (mesela banyodaki aynaya) çarpıp tekrar su damlacıklarına dönüşmesini düşünebiliriz.
Adım 2: Gazdan sıvıya geçme olayına yoğuşma (veya yoğunlaşma) denir.
Sonuç: Boşluğa yoğuşma gelmelidir.
Soru 17: Sıvı maddenin ısı vererek katı hâle geçmesine ……………………. denir.
Çözüm:
Adım 1: Bu da bir hal değişimi olayıdır ve erimenin tersidir. Sıvı haldeki suyun, buzluğa konulduğunda ısı vererek buza dönüşmesini düşüneceğiz.
Adım 2: Sıvıdan katıya geçme olayına donma denir.
Sonuç: Boşluğa donma gelmelidir.
Soru 18: …………………….; akademik ve endüstriyel araştırma geliştirme çalışmalarını ve yenilikleri desteklemek, toplumumuzun yaşam kalitesini artırmak için çalışmalar yapmaktadır.
Çözüm:
Adım 1: Soruda Türkiye’de bilimsel ve teknolojik araştırmaları destekleyen bir kurumun tanımı verilmiş.
Adım 2: Bu görevleri yerine getiren kurumumuz, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, yani kısaca TÜBİTAK‘tır.
Sonuç: Boşluğa TÜBİTAK gelmelidir.
Umarım hepsi anlaşılmıştır. Gördüğünüz gibi, bildiğimiz konuları tekrar ederek tüm boşlukları kolayca doldurduk. Harikasınız! Başka sorularınız olursa çekinmeyin.