Merhaba sevgili öğrencim, gönderdiğin görseldeki Fen Bilimleri sorularını senin için analiz ettim. Gel, şimdi bu soruları birlikte adım adım, kolayca anlayacağın bir dille çözelim.
A. Aşağıdaki ifadelerden doğru olanların yanına “D”, yanlış olanların yanına “Y” yazınız.
1. Mutasyonlar canlının hem genotipini hem de fenotipini etkileyebilir.
Çözüm: Bu ifade Doğru (D)‘dur. Unutma, mutasyon DNA’daki, yani genlerdeki bir değişimdir. Biz genlerin tamamına genotip diyoruz. Genlerdeki bu değişim, canlının dış görünüşüne veya özelliklerine de yansıyabilir. Dış görünüşe de fenotip diyoruz. Örneğin, altı parmaklılık bir mutasyondur; hem genlerde (genotip) bir farklılık vardır hem de bu durum dış görünüşe (fenotip) yansımıştır.
2. Mutasyonlar üreme hücrelerinde olursa kalıtsal olur.
Çözüm: Bu ifade de Doğru (D)‘dur. Eğer bir mutasyon sperm veya yumurta gibi üreme hücrelerinde meydana gelirse, bu değişiklik sonraki nesillere, yani çocuklara aktarılabilir. Bu yüzden kalıtsal olur. Ama vücut hücrelerindeki (mesela deri hücremizdeki) bir mutasyon sadece o kişiyi etkiler, çocuğuna geçmez.
3. Modifikasyonlar kalıcıdır.
Çözüm: Bu ifade Yanlış (Y)‘tır. Modifikasyonlar, çevre şartlarının etkisiyle ortaya çıkan değişikliklerdir ve kalıcı değildirler. Örneğin yazın güneşlenince bronzlaşmamız bir modifikasyondur. Kış gelince ten rengimiz eski haline döner. Genlerimiz değişmediği için bu özellik kalıcı olmaz.
4. Sigara, X ışını gibi faktörler mutasyona sebep olabilir.
Çözüm: Bu ifade Doğru (D)‘dur. Sigara içindeki kimyasal maddeler, röntgen filmlerinde kullanılan X ışınları veya radyoaktif maddeler gibi dış etkenler DNA’nın yapısını bozarak mutasyonlara neden olabilir. Bu tür maddelere mutajen adını veririz.
5. Modifikasyonlar, canlının sadece dış görünüşünü değiştirir.
Çözüm: Bu ifade Doğru (D)‘dur. Modifikasyonlar canlının gen yapısını, yani genotipini değiştirmez. Sadece genlerin işleyişini etkileyerek dış görünüşte (fenotipte) geçici değişikliklere yol açar. Spor yapan birinin kaslarının gelişmesi gibi.
B. Aşağıdaki soruların doğru cevaplarını işaretleyiniz.
1. Düzenli spor yaparak kaslarını geliştirmiş sağlıklı bir insanın çocuklarının aynı gelişmiş kas yapısına sahip olarak doğmadığı tespit edilmiştir. Bu durumda aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılabilir?
- A) Ortam koşullarına uyum sağlayan canlılar daha çok yaşar.
- B) Sonradan kazanılan özellikler kalıtsal değildir.
- C) Geçirdiği değişiklik bireyin genotipini de etkilemiştir.
- D) Bireylerin fiziksel özelliklerinde çevrenin etkisi yoktur.
Çözüm:
Adım 1: Soruyu dikkatlice okuyalım. Bir kişi spor yaparak kaslarını geliştiriyor. Bu, onun kendi çabasıyla, yani çevresel bir etkiyle (spor) kazandığı bir özelliktir.
Adım 2: Bu özelliğin çocuklarına geçmediği söyleniyor. Demek ki bu değişiklik, kişinin DNA’sını değiştirmemiş ve üreme hücreleriyle çocuklarına aktarılmamış.
Adım 3: Bu durum, “modifikasyon” konusunun en güzel örneklerinden biridir. Modifikasyonlar, sonradan kazanılan ve kalıtsal olmayan özelliklerdir.
Adım 4: Şıkları incelediğimizde, B) Sonradan kazanılan özellikler kalıtsal değildir. ifadesi bu durumu tam olarak açıklıyor.
Sonuç: Doğru cevap B şıkkıdır.
2. Aşağıdaki mutasyonlarla ilgili verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
- A) Çevre şartları düzeldiğinde mutasyonlar eski hâline dönebilir.
- B) Üreme hücrelerinde gerçekleşen mutasyonlar kalıtsaldır.
- C) Yararlı ve zararlı mutasyonlar vardır.
- D) Vücut hücrelerinde gerçekleşen mutasyonlar sadece o canlıyı etkiler.
Çözüm:
Adım 1: Soruda bizden mutasyonlarla ilgili yanlış olan bilgiyi bulmamız isteniyor.
Adım 2: Şıkları tek tek değerlendirelim:
B şıkkı: Üreme hücrelerindeki mutasyonların kalıtsal olduğunu zaten yukarıda konuşmuştuk. Bu doğru bir bilgi.
C şıkkı: Mutasyonlar zararlı (kanser gibi) olabileceği gibi, yararlı (canlının yaşama şansını artıran) da olabilir. Van kedisinin farklı göz renkleri gibi zararsız olanları da vardır. Bu da doğru bir bilgi.
D şıkkı: Vücut hücrelerindeki mutasyonların kalıtsal olmadığını, sadece o kişiyi etkilediğini de söylemiştik. Bu da doğru.
A şıkkı: “Çevre şartları düzeldiğinde mutasyonlar eski hâline dönebilir.” diyor. Bu ifade yanlıştır. Mutasyon, DNA’da meydana gelen kalıcı bir bozulmadır. Çevre şartları değişince kendi kendine düzelmez. Çevre şartlarıyla değişen ve sonra eski haline dönen özellikler modifikasyondur.
Sonuç: Doğru cevap A şıkkıdır.
C. Aşağıdaki tabloda yer alan durumların hangilerinin mutasyon, hangilerinin modifikasyon sonucunda oluştuğunu belirleyerek ilgili kutuyu işaretleyiniz.
Hadi bu tabloyu birlikte dolduralım. Her bir durumu dikkatlice analiz edelim.
- Van kedisinin iki gözünün farklı renkte olması: Bu durum genetik bir farklılıktan kaynaklanır ve kalıtsaldır. Yani DNA’da meydana gelen bir değişimdir. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur.
- Sporcuların kaslarının gelişmiş olması: Bu durum, spor yapma gibi çevresel bir etkenle ortaya çıkar ve kalıtsal değildir. Sporu bırakan kişinin kasları zamanla eski haline döner. Bu yüzden bu bir Modifikasyon‘dur.
- Down sendromlu bireylerin doğması: Down sendromu, vücut hücrelerinde normalde 46 olması gereken kromozom sayısının 47 olmasıyla ortaya çıkan genetik bir hastalıktır. Bu, kromozom sayısındaki bir değişim olduğu için bir Mutasyon‘dur.
- Güneş etkisi ile derinin renk değiştirmesi (bronzlaşma): Bu durum, güneş ışığına maruz kalma sonucu ortaya çıkar ve geçicidir. Kışın ten rengimiz açılır. Genlerimizi değiştirmez. Bu yüzden bu bir Modifikasyon‘dur.
- Keçilerde dört boynuz görülmesi: Normalde keçiler iki boynuzlu olur. Dört boynuzluluk, genetik bir bozukluk sonucu ortaya çıkan ve kalıtsal olabilen bir durumdur. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur.
- Orak hücre anemisi: Bu, kandaki alyuvar hücrelerinin şeklini bozan ve genlerdeki bir hatadan kaynaklanan kalıtsal bir hastalıktır. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur.
- Himalaya tavşanlarının kürk rengindeki değişim: Bu tavşanların sırtına buz torbası bağlandığında o bölgedeki tüylerin siyah çıkması, sıcaklığın genlerin işleyişini değiştirmesinden kaynaklanır. Bu, modifikasyonun en meşhur örneklerindendir. Bu yüzden bu bir Modifikasyon‘dur.
- Bebeğin altı parmaklı doğması (polidaktili): Bu durum, genlerdeki bir değişimden kaynaklanan ve kalıtsal olabilen bir durumdur. Bu yüzden bu bir Mutasyon‘dur.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Aklına takılan başka bir şey olursa çekinmeden sorabilirsin!