Harika bir çalışma kağıdı! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Şimdi hep birlikte bu soruları adım adım çözeceğiz ve “DNA ve Genetik Kod” ünitesini ne kadar iyi anladığımızı göreceğiz. Hazırsanız, hemen başlayalım!
A) Aşağıdaki ifadelerde verilen bilgiler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” harfini ifadelerin sonundaki kutulara yazınız. Cevaplarınızı kontrol edip yanlış olan ifadelerin doğrusunu noktalı yerlere yazınız.
1. Bir karakterin oluşumunda etkisini her zaman gösteren alele “çekinik alel” denir.
Çözüm:
Adım 1: Öncelikle “alel” ne demekti, onu hatırlayalım. Alel, bir genin farklı versiyonlarıdır. Mesela göz rengi geninin kahverengi aleli ve mavi aleli olabilir.
Adım 2: Bazı aleller “baskın” (dominant), bazıları ise “çekinik”tir (resesif). Baskın alel, yanında hangi alel olursa olsun kendi özelliğini gösteren güçlü aleldir. Çekinik alel ise sadece yanında kendisi gibi başka bir çekinik alel olduğunda özelliğini gösterebilen aleldir.
Adım 3: Soru bize “etkisini her zaman gösteren” aleli soruyor. Bu tanım, baskın alele aittir, çekinik alele değil. Bu yüzden bu ifade hatalıdır.
Sonuç: Y
Doğrusu: Bir karakterin oluşumunda etkisini her zaman gösteren alele “baskın alel” denir.
2. İnsanlarda doğacak olan çocuğun cinsiyetini babadan gelen eşey kromozomu belirler.
Çözüm:
Adım 1: İnsanlarda cinsiyeti belirleyen kromozomlar X ve Y kromozomlarıdır. Dişilerde bu kromozomlar XX, erkeklerde ise XY şeklindedir.
Adım 2: Anneden çocuğa her zaman X kromozomu gelir, çünkü annede sadece X kromozomları bulunur.
Adım 3: Babadan ise X veya Y kromozomu gelebilir. Eğer babadan X kromozomu gelirse çocuk XX yani kız olur. Eğer babadan Y kromozomu gelirse çocuk XY yani erkek olur. Gördüğünüz gibi, cinsiyeti belirleyen, babadan gelen kromozomun türüdür.
Sonuç: D
3. Vücut hücrelerinde görülen mutasyonlar kalıtsaldır.
Çözüm:
Adım 1: Mutasyon, DNA’daki ani değişikliklerdir. Bir mutasyonun kalıtsal olabilmesi, yani sonraki nesillere aktarılabilmesi için üreme hücrelerinde (sperm veya yumurta) meydana gelmesi gerekir.
Adım 2: Vücut hücrelerimiz (deri, karaciğer, kas hücreleri gibi) üremede görev almaz. Bu yüzden bu hücrelerde meydana gelen bir mutasyon sadece o kişiyi etkiler, çocuklarına geçmez. Örneğin, güneş ışığının neden olduğu bir cilt kanseri (vücut hücresi mutasyonu) kalıtsal değildir.
Sonuç: Y
Doğrusu: Sadece üreme hücrelerinde görülen mutasyonlar kalıtsaldır.
4. Biyoteknolojik uygulamaların tamamı insanlık için yararlıdır.
Çözüm:
Adım 1: Biyoteknoloji, canlıları kullanarak insanlığa faydalı ürünler ve hizmetler üretmektir. İnsülin üretimi, aşı geliştirme, hastalıklara dayanıklı bitkiler üretme gibi çok sayıda faydası vardır.
Adım 2: Ancak, “tamamı” kelimesi burada çok iddialı. Biyoteknoloji, biyolojik silahların geliştirilmesi gibi kötü amaçlar için de kullanılabilir. Ayrıca GDO’lu ürünlerin uzun vadedeki etkileri gibi konularda hala tartışmalar sürmektedir. Bu nedenle bütün uygulamaların yararlı olduğunu söyleyemeyiz.
Sonuç: Y
Doğrusu: Biyoteknolojik uygulamaların yararlı yönleri olduğu gibi, zararlı olabilecek veya etik tartışmalara yol açan yönleri de vardır.
5. Yaz aylarında tenin bronzlaşması modifikasyondur.
Çözüm:
Adım 1: Modifikasyon, çevre şartlarının etkisiyle canlının dış görünüşünde meydana gelen ve kalıtsal olmayan değişikliklerdir. Yani genlerin yapısını değil, işleyişini etkiler.
Adım 2: Yazın güneş ışığı (çevre şartı) etkisiyle tenimizin bronzlaşması tam olarak bir modifikasyon örneğidir. Çünkü bu durum genlerimizi değiştirmez, sadece ten rengiyle ilgili genlerin farklı çalışmasına neden olur. Kışın güneş etkisi azalınca ten rengimiz eski haline döner ve bronzlaşmış tenimiz çocuklarımıza aktarılmaz.
Sonuç: D
B) Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle tamamlayınız.
1. Bir canlının belli bir çevrede yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerin tümüne ……………………… denir.
Çözüm: Bir canlının yaşadığı ortama uyum sağlamasını kolaylaştıran ve bu sayede hayatta kalma ve üreme şansını artıran özelliklere adaptasyon diyoruz. Örneğin, kutup ayılarının beyaz postu bir adaptasyondur.
Cevap: adaptasyon
2. Akraba evliliği, ……………………… hastalıkları taşıyan genlerin bir araya gelme olasılığını artırır.
Çözüm: Akraba olan bireylerin genetik yapıları birbirine çok benzer. Bu nedenle, ikisinde de gizli (çekinik) olarak taşınan bir hastalık geninin çocuklarında bir araya gelerek hastalığı ortaya çıkarma ihtimali yükselir. Bu hastalıklar nesilden nesile aktarıldığı için kalıtsal hastalıklardır.
Cevap: kalıtsal
3. Albinoluk, ……………………… sonucu oluşan kalıtsal bir hastalıktır.
Çözüm: Albinoluk, vücuda renk veren melanin pigmentinin üretiminden sorumlu gende meydana gelen bir bozukluk sonucu oluşur. Genlerdeki bu tür kalıcı bozukluklara ve değişikliklere mutasyon adı verilir.
Cevap: mutasyon
4. Ata bireylerden gelen alel çiftinin ikisinin de baskın veya ikisinin de çekinik olması durumuna ……………………… denir.
Çözüm: Bir karakter için anne ve babadan gelen aleller aynı ise (Örneğin: AA veya aa) bu duruma arı döl veya saf döl (homozigot) denir. Eğer aleller farklı ise (Örneğin: Aa) buna da melez döl (heterozigot) denir. Soru bize alellerin aynı olma durumunu sorduğu için cevap saf döldür.
Cevap: saf döl
5. Genetik mühendisliği teknikleri kullanılarak genetik materyalin temeli olan DNA’nın (deoksiribonükleik asit) yapısına belirli bir uzunlukta özel gen dizilerinin aktarılması işlemine ……………………… denir.
Çözüm: Bir canlıdan alınan bir genin, başka bir canlının DNA’sına eklenmesi işlemine gen aktarımı denir. Bu, genetik mühendisliğinin en temel uygulamalarından biridir. Örneğin, insandan insülin üretim geninin alınıp bakterilere aktarılması bu yönteme bir örnektir.
Cevap: gen aktarımı
Umarım tüm çözümler anlaşılır olmuştur. Unutmayın, anlamadığınız bir yer olursa sormaktan hiç çekinmeyin. Hepinize iyi çalışmalar dilerim!