Harika sorular! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Şimdi bu soruları birlikte, adım adım inceleyerek çözeceğiz. Takıldığınız yer olursa hiç çekinmeyin, açıklamaları dikkatlice okuyun. Eminim sonunda her şeyi çok net bir şekilde anlayacaksınız. Haydi başlayalım!
7. Soru: Atmosferdeki gazlar, yeryüzündeki ısının bir kısmını tutar ve yeryüzünün ısı kaybına engel olur. Atmosferin ışığı geçirme ve ısıyı tutma özelliği vardır. Son yıllarda atmosferdeki sera gazlarının miktarı artmaktadır ve bu gazların tamamının ısı tutma özelliği vardır. Sera gazlarının miktarındaki artış, Güneş ışınlarının daha fazla oranda tutulmasına ve dünyanın sıcaklığının artmasına neden olacaktır. Görselde sera etkisi modellenmiştir.
Aşağıdakilerden hangisi sera etkisinin olumsuz etkilerini azaltmak için yapılması gerekenlerden biri değildir?
A) Fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını artırmak
B) Doğal bitki örtüsünü korumak ve ormanlık alanları artırmak
C) Çöp yığınlarını önlemek için atıkları yakarak ortadan kaldırmak
D) Bireysel araçlar yerine toplu taşıma araçlarının ve bisikletlerin kullanımını artırmak
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için önce sera etkisinin ne olduğunu ve neden olumsuz sonuçları olabileceğini anlamamız gerekiyor. Hadi adım adım gidelim.
Adım 1: Sera Etkisini Anlayalım
Soru metninde de anlatıldığı gibi, atmosferimizdeki bazı gazlar (karbon dioksit, metan gibi) tıpkı bir battaniye gibi çalışır. Güneş’ten gelen ısıyı Dünya’da tutarak gezegenimizin yaşanabilir sıcaklıkta kalmasını sağlarlar. Bu doğal ve iyi bir şeydir. Ancak, fabrikalar, arabalar ve diğer insan faaliyetleri yüzünden bu “sera gazları” atmosferde çok fazla birikirse, battaniye kalınlaşır ve Dünya’yı aşırı ısıtmaya başlar. İşte buna küresel ısınma diyoruz ve bu, sera etkisinin olumsuz sonucudur.
Adım 2: Sorunun Ne İstediğini Bulalım
Soru bizden, bu olumsuz etkiyi, yani küresel ısınmayı azaltmak için yapılması gerekenlerden biri olmayanı bulmamızı istiyor. Yani şıklardan üç tanesi dünyamız için iyi bir şey yaparken, bir tanesi kötü bir şey yapıyor olacak. Biz o kötü olanı bulacağız.
Adım 3: Şıkları Tek Tek Değerlendirelim
- A) Fosil yakıtlar yerine yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını artırmak: Fosil yakıtlar (kömür, petrol, doğal gaz) yandığında atmosfere bol miktarda karbon dioksit salar. Yenilenebilir enerji (güneş, rüzgar) ise temizdir, sera gazı salınımına neden olmaz. Bu yüzden bu, sera etkisini azaltmak için yapılması gereken bir şeydir.
- B) Doğal bitki örtüsünü korumak ve ormanlık alanları artırmak: Ağaçlar ve bitkiler en iyi dostlarımızdır! Çünkü fotosentez yaparken havadaki karbon dioksiti alıp bize oksijen verirler. Yani ormanlar, atmosferdeki sera gazını temizler. Bu da yapılması gereken harika bir şeydir.
- C) Çöp yığınlarını önlemek için atıkları yakarak ortadan kaldırmak: Çöpleri yakmak ilk bakışta iyi bir fikir gibi görünebilir ama değildir. Çünkü çöpler yandığında içindeki plastik, kağıt gibi maddeler atmosfere zararlı dumanlar ve bolca karbon dioksit gazı salar. Bu durum, sera gazı miktarını azaltmak yerine artırır. İşte bu, yapmamamız gereken bir şey!
- D) Bireysel araçlar yerine toplu taşıma araçlarının ve bisikletlerin kullanımını artırmak: Düşünün, 50 kişi kendi arabasıyla işe gitse 50 arabanın egzoz dumanı havayı kirletir. Ama aynı 50 kişi bir otobüse binse, sadece 1 aracın dumanı olur. Bisiklet ise hiç duman çıkarmaz! Bu yüzden bu da sera etkisini azaltmak için yapılması gereken bir şeydir.
Adım 4: Sonuca Ulaşalım
Gördüğümüz gibi A, B ve D şıkları küresel ısınmayla mücadelede olumlu adımlarken, C şıkkı tam tersine sorunu daha da büyüten bir eylemdir. Soru bizden “yapılmaması gerekeni” istediği için doğru cevabımız C şıkkıdır.
Sonuç: C
8. Soru: Günümüzde gıda endüstrisinde fermantasyondan faydalanılmaktadır. Sirke bir fermantasyon ürünüdür. Üzüme ve bünyesinde şeker bulunan yaş veya kurutulmuş meyvelere, şıralara çeşitli işlemler uygulanarak evde kolaylıkla üretilebilir. Fen bilimleri öğretmeni evde sirke yapımı sırasında kabın ağzına geçirdiği plastik eldivenlerin bir süre sonra balon gibi şiştiğini gözlemlemiş ve fotoğraflayarak öğrencileri ile yandaki görseli paylaşmıştır.
Buna göre fermantasyon olayı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Turşu, kefir, boza da fermantasyon yoluyla elde edilen ürünlerdendir.
B) Mayalanan hamurun kabarması fermantasyon sayesinde gerçekleşir.
C) Fermantasyon sonucu açığa çıkan karbon dioksit, eldivenlerin şişmesini sağlamıştır.
D) Sütten yoğurt yapan bakteriler de aynı çeşit fermantasyona örnek verilebilir.
Çözüm:
Bu soruda da fermantasyon yani mayalanma olayını ve çeşitlerini düşünmemiz gerekiyor. Öğretmenimizin yaptığı deneyi aklımızda tutarak şıkları inceleyelim.
Adım 1: Deneyi Yorumlayalım
Öğretmen sirke yaparken kabın ağzına bir eldiven takmış ve eldiven şişmiş. Bir şeyin şişmesi için içine gaz dolması gerekir. Demek ki sirke yapılırken bir gaz çıkışı oluyor. Bu olaya fermantasyon diyoruz. Sirke ve hamur mayalanması gibi olaylarda genellikle maya mantarları veya bazı bakteriler besini (şekeri) kullanarak enerji üretir. Bu sırada yan ürün olarak etil alkol ve karbon dioksit gazı açığa çıkarırlar. Eldiveni şişiren gaz da işte bu karbon dioksit gazıdır.
Adım 2: Sorunun Ne İstediğini Bulalım
Soru bizden fermantasyon ile ilgili verilen bilgilerden yanlış olanı bulmamızı istiyor.
Adım 3: Şıkları Tek Tek Değerlendirelim
- A) Turşu, kefir, boza da fermantasyon yoluyla elde edilen ürünlerdendir: Evet, bu tamamen doğru bir bilgidir. Bu gıdaların hepsi, yararlı mikroorganizmaların yaptığı fermantasyon sonucunda oluşur. Bu ifade doğrudur.
- B) Mayalanan hamurun kabarması fermantasyon sayesinde gerçekleşir: Annelerimiz kek veya poğaça yaparken hamurun kabarması için maya kullanır. Maya, hamurdaki şekeri yer ve tıpkı sirkedeki gibi karbon dioksit gazı çıkarır. Bu gaz kabarcıkları da hamurun içinde hapsolur ve hamuru kabartır. Bu ifade de doğrudur.
- C) Fermantasyon sonucu açığa çıkan karbon dioksit, eldivenlerin şişmesini sağlamıştır: Adım 1’de yorumladığımız gibi, eldivenin şişmesinin tek mantıklı açıklaması bir gaz çıkışıdır ve bu gaz karbon dioksittir. Bu ifade de doğrudur.
- D) Sütten yoğurt yapan bakteriler de aynı çeşit fermantasyona örnek verilebilir: İşte burası çok önemli! Fermantasyonun çeşitleri vardır. Sirke yapılırken ve hamur mayalanırken gaz çıkışı olan etil alkol fermantasyonu gerçekleşir. Ancak sütten yoğurt yapılırken çalışan bakteriler farklı bir iş yapar. Onlar süt şekerini (laktoz) laktik aside dönüştürürler. Bu olaya laktik asit fermantasyonu denir ve bu sırada karbon dioksit gazı çıkışı olmaz. Bu yüzden yoğurt kabının kapağı hamur gibi şişmez. Dolayısıyla, yoğurt yapımı, sirke yapımı ile aynı çeşit fermantasyon değildir. Bu ifade yanlıştır.
Adım 4: Sonuca Ulaşalım
A, B ve C şıklarındaki ifadeler doğruyken, D şıkkındaki ifade fermantasyon çeşitleri arasındaki farktan dolayı yanlıştır. Yoğurt oluşumu laktik asit fermantasyonu, sirke oluşumu ise etil alkol fermantasyonudur.
Sonuç: D