Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün sizlerle “Mevsimler ve İklim” ünitesiyle ilgili iki güzel soruyu birlikte çözeceğiz. Bu sorular, hava olaylarının temel mantığını anlamanız için harika birer fırsat. Hazırsanız, haydi başlayalım!
1) Aşağıdaki görselden yararlanarak tabloda verilen ifadelerin başındaki kutulara diğer tabloda yer alan uygun kavramların başındaki harfleri yazınız.
Bu soruyu çözmeden önce, görselleri bir yorumlayalım. Unutmayın, Fen Bilimleri’nde görseller bize çok şey anlatır!
Soldaki görseldesıcak hava var. Sıcak havanın özelliği nedir? Isınan hava hafifler ve yükselir. Bu yüzden oklar yukarı doğru. Yükselen hava soğur, yoğunlaşır ve bulutları oluşturur. Bu bölgeye çevreden sürekli hava gelir. Bu olaya biz Alçak Basınç Alanı diyoruz. Yani, hava genelde bulutlu ve yağışlıdır.
Sağdaki görselde ise soğuk hava var. Soğuk hava ise daha yoğundur, yani ağırdır. Bu yüzden alçalır. Yere doğru inen hava etrafa yayılır. Alçalan hava bulut oluşumunu engeller. Bu nedenle hava genellikle açık ve güneşlidir. Bu olaya da Yüksek Basınç Alanı diyoruz.
Şimdi bu bilgilerle ifadeleri eşleştirelim. Çok kolay olacak, göreceksiniz!
- [ b ] Yükselici hava hareketleri görülür.
Açıklama: Görselde de gördüğümüz gibi, ısınan hava yükselir. Bu durum Alçak Basınç Alanı‘nda (a) gerçekleşir. (Dikkat, kitapta bir hata olabilir, yükselici hareketler ‘a’ alçak basınç alanına aittir. Ancak ben sorudaki harflendirmeye göre değil, doğru bilgiye göre dolduruyorum. Eğer sorudaki harflendirme a. Alçak basınç, b. Yüksek basınç ise, doğru cevap ‘a’ olmalıdır. Muhtemelen bir yazım hatası var, biz doğrusunu yazalım: a)
Düzeltme: Soruda verilen seçeneklere göre harfleri yerleştirelim. Yükselici hava hareketleri Alçak Basınç Alanı’nda görülür. Bu da a seçeneğidir.
Doğru Cevap: [ a ]
- [ b ] Hava genellikle açık ve güneşlidir.
Açıklama: Soğuk havanın alçalmasıyla bulutlar dağılır ve gökyüzü açılır. Bu, Yüksek Basınç Alanı‘nın (b) tipik bir özelliğidir.
- [ a ] Ekvator ve çevresinde yıl boyunca görülür.
Açıklama: Ekvator, Güneş ışınlarını yıl boyunca dik ve dike yakın açılarla alır. Bu yüzden sürekli sıcaktır. Sürekli ısınan hava da sürekli yükselir. Bu da Ekvator’u kalıcı bir Alçak Basınç Alanı (a) yapar.
- [ b ] Alçalıcı hava hareketleri görülür.
Açıklama: Sağdaki görselde gördüğümüz gibi, soğuk ve yoğun hava aşağı doğru hareket eder, yani alçalır. Bu durum Yüksek Basınç Alanı‘nda (b) gözlenir.
- [ a ] Hava genellikle bulutludur ve yağış ihtimali yüksektir.
Açıklama: Yükselen hava atmosferin üst katmanlarında soğur ve içindeki su buharı yoğunlaşarak bulutları oluşturur. Bu da yağış ihtimalini artırır. Bu olay Alçak Basınç Alanı‘nda (a) meydana gelir.
Yani kutulara sırasıyla yazmamız gereken harfler: a, b, a, b, a.
2) Görseldeki deneyde 30 °C su ile dolu beherglas streç filmle kaplanarak bunun üzerine buz küpleri konulmuştur. Bir süre sonra streç filmden beherglasın içine su damlalarının düştüğü gözlemlenmiştir. Yukarıda anlatılan olay, hangi hava olayının oluşumu ile benzerlik gösterir? Açıklayınız.
Bu deney, doğadaki en temel hava olaylarından birini taklit ediyor. Gelin adım adım ne olduğunu ve neye benzediğini bulalım.
Adım 1: Deneyde Neler Oluyor?
Beherglasın içindeki 30 °C’lik su, oda sıcaklığından daha sıcak olduğu için buharlaşır. Yani sıvı haldeki su, gözle göremediğimiz gaz haline, yani su buharına dönüşür. Bu su buharı, sıcak olduğu için hafifler ve beherglasın içinde yukarı doğru yükselir.
Adım 2: Buzun Rolü Nedir?
Streç filmin üzerindeki buz küpleri, streç filmi soğutur. Böylece beherglasın üst kısmında soğuk bir yüzey oluşur.
Adım 3: Damlalar Nasıl Oluştu?
Beherglas içinde yükselen sıcak su buharı, buzlar nedeniyle soğumuş olan streç filme çarpar. Soğuk bir yüzeye temas eden su buharı, ısısını kaybeder ve tekrar sıvı hale döner. Gaz halden sıvı hale geçme olayına biz yoğuşma (veya yoğunlaşma) diyoruz. Streç film üzerinde biriken su damlacıkları, büyüyüp ağırlaşınca yer çekiminin etkisiyle aşağıya, suyun içine geri düşer.
Adım 4: Hangi Hava Olayına Benziyor?
Şimdi bu deneyi doğadaki bir olayla karşılaştıralım:
- Beherglastaki sıcak su ➞ Yeryüzündeki denizler, göller, okyanuslar.
- Buharlaşan ve yükselen su buharı ➞ Güneş’in etkisiyle yeryüzünden buharlaşan ve atmosferde yükselen sıcak ve nemli hava.
- Buzla soğutulmuş streç film ➞ Atmosferin soğuk üst katmanları.
- Streç filmde yoğuşan su damlaları ➞ Soğuk hava katmanıyla karşılaşan su buharının yoğuşarak bulutları oluşturması.
- Aşağı düşen su damlaları ➞ Bulutlardaki su damlacıklarının birleşip ağırlaşarak yeryüzüne inmesi, yani YAĞMUR!
Sonuç:
Yukarıda anlatılan deney, yağmurun oluşumu ile büyük bir benzerlik göstermektedir. Deneydeki buharlaşma, yükselme, yoğuşma ve tekrar sıvı olarak düşme aşamaları, doğadaki su döngüsünün ve yağmur yağışının küçük bir modelidir.