Merhaba sevgili öğrencim, Fen Bilimleri dersimize hoş geldin! Bugün seninle birlikte “Mevsimler ve İklim” ünitesini ne kadar iyi öğrendiğimizi ölçeceğimiz bu güzel değerlendirme çalışmasını yapacağız. Soruları adım adım, tane tane anlatarak çözeceğim. Hazırsan, haydi başlayalım!
A) Aşağıdaki ifadelerde verilen bilgiler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” harfini ifadelerin sonundaki kutulara yazınız. Cevaplarınızı kontrol edip yanlış olan ifadelerin doğrusunu noktalı yerlere yazınız.
1. Dünya’nın Güneş etrafında dolanması ve eksen eğikliği sayesinde mevsimler oluşur.
Çözüm: D (Doğru)
Açıklama:
Adım 1: Bu soruda mevsimlerin nasıl oluştuğu soruluyor. Mevsimlerin oluşmasının iki temel sebebi vardır, bunları aklından çıkarma.
Adım 2: Birincisi, Dünya’mızın Güneş’in etrafında bir yörüngede dolanmasıdır. Bu dolanma hareketi tam 365 gün 6 saat sürer, yani bir yıl!
Adım 3: İkincisi ve en önemlisi ise Dünya’nın dönme ekseninin 23 derece 27 dakikalık bir açıyla eğik durmasıdır. İşte bu eksen eğikliği sayesinde Güneş ışınları yıl içinde farklı yarım kürelere farklı açılarla gelir. Bazen Kuzey Yarım Küre’ye dik gelirken yaz yaşanır, bazen de Güney Yarım Küre’ye dik gelirken orada yaz yaşanır.
Bu iki sebep bir araya gelince mevsimler oluşur. Dolayısıyla bu ifade doğrudur.
2. Bir bölgedeki hava olayları ile ilgili yorum yapmak için uzun yıllar gözlem yapılmalıdır.
Çözüm: Y (Yanlış)
Açıklama:
Adım 1: Bu soruda iki önemli kavramı ayırt etmemiz gerekiyor: hava olayları ve iklim.
Adım 2:Hava olayları, kısa süreli (günlük, haftalık) atmosfer olaylarıdır. Mesela “Bugün hava güneşli” ya da “Hafta sonu yağmur bekleniyor” gibi ifadeler hava olaylarını belirtir. Hava olaylarını inceleyen bilim dalına meteoroloji denir. Bunun için uzun yıllar beklemeye gerek yoktur.
Adım 3:İklim ise bir bölgede çok uzun yıllar (en az 30-35 yıl) boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. “Antalya’da yazlar sıcak ve kurak geçer” cümlesi bir iklim ifadesidir. İşte iklim hakkında yorum yapabilmek için uzun yıllar gözlem yapmak gerekir.
Adım 4: Soru bize “hava olayları” için uzun yıllar gözlem gerekir diyor, bu yüzden ifade yanlıştır.
Doğrusu: Bir bölgenin iklimi ile ilgili yorum yapmak için uzun yıllar gözlem yapılmalıdır.
3. Alçak basınç alanlarında yükselici hava hareketleri görülür.
Çözüm: D (Doğru)
Açıklama:
Adım 1: Isınan havanın ne yaptığını bir düşünelim. Tıpkı bir balondaki sıcak hava gibi, ısınan hava da genleşir, yoğunluğu azalır ve yükselir.
Adım 2: Yükselen bu hava, bulunduğu yüzeye daha az basınç uygular. Bu yüzden ısınan havanın olduğu bölgelere alçak basınç alanı deriz.
Adım 3: Yani, alçak basınç alanlarında hava sıcaktır ve yükselici hava hareketleri görülür. Bu nedenle ifademiz doğrudur. Genellikle bu alanlarda bulutlanma ve yağış görülme ihtimali de yüksektir.
4. Sera gazlarının varlığı değil, aşırı artması küresel ısınmaya neden olur.
Çözüm: D (Doğru)
Açıklama:
Adım 1: Sera gazları (karbondioksit, metan gibi) aslında Dünya’mız için faydalıdır. Tıpkı bir battaniye gibi Dünya’yı sararak geceleri aşırı soğumasını engellerler. Bu doğal duruma sera etkisi denir ve yaşam için gereklidir.
Adım 2: Ancak, fabrikalar, arabalar ve fosil yakıtların kullanımıyla bu gazların miktarı atmosferde aşırı derecede artarsa, battaniye kalınlaşmış gibi olur. Dünya’dan yansıyan ısı uzaya kaçamaz ve Dünya’nın ortalama sıcaklığı artmaya başlar. İşte bu olaya küresel ısınma diyoruz.
Adım 3: Dolayısıyla sorun sera gazlarının varlığı değil, miktarının çok fazla artmasıdır. Bu ifade doğrudur.
5. Rüzgârın yönü, sıcaklığın yüksek olduğu bölgeden daha düşük olduğu bölgeye doğrudur.
Çözüm: Y (Yanlış)
Açıklama:
Adım 1: Rüzgârın nasıl oluştuğunu hatırlayalım. Rüzgâr, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru olan yatay hava hareketidir.
Adım 2: Sıcaklığın yüksek olduğu yerlerde (sıcak bölgeler) hava yükselir ve alçak basınç alanı oluşur. Sıcaklığın düşük olduğu yerlerde (soğuk bölgeler) ise hava alçalır ve yüksek basınç alanı oluşur.
Adım 3: Rüzgâr her zaman yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser. Yani, soğuk bölgeden sıcak bölgeye doğru eser.
Adım 4: Soru ise rüzgârın sıcaktan soğuğa doğru estiğini söylüyor. Bu tam tersi olduğu için ifade yanlıştır.
Doğrusu: Rüzgârın yönü, sıcaklığın düşük olduğu bölgeden (yüksek basınç) daha yüksek olduğu bölgeye (alçak basınç) doğrudur.
B) Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle tamamlayınız.
Verilen sözcükler: 23 Eylül, 21 Mart, klimatoloji, meteoroloji, rüzgâr, küresel ısınma, Ekvator
1. Güneş ışınları, …………………… bölgelerine yıl boyunca dik ya da dike yakın açıyla ulaşır.
Çözüm: Güneş ışınları, Ekvator bölgelerine yıl boyunca dik ya da dike yakın açıyla ulaşır.
Açıklama: Dünya’nın şekli ve eksen eğikliği nedeniyle Güneş ışınları en dik açıyla Ekvator ve çevresine gelir. Bu yüzden bu bölgeler yıl boyunca sıcaktır. Kutuplara doğru gidildikçe ışınların geliş açısı eğikleşir.
2. Her iki yarım kürede …………………… tarihlerinde gece-gündüz süresi birbirine eşittir.
Çözüm: Her iki yarım kürede 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gece-gündüz süresi birbirine eşittir.
Açıklama: Bu özel tarihlere ekinoks (gece-gündüz eşitliği) denir. 21 Mart, Kuzey Yarım Küre’de ilkbaharın, 23 Eylül ise sonbaharın başlangıcıdır. Bu iki tarihte Güneş ışınları Ekvator’a tam dik açıyla gelir ve Dünya’nın her yerinde 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanır.
3. İklim ile ilgili incelemeler yapan bilim dalına …………………… denir.
Çözüm: İklim ile ilgili incelemeler yapan bilim dalına klimatoloji denir.
Açıklama: “Klima” kelimesinden aklına getirebilirsin. Klimatoloji, bir yerin uzun yıllar süren hava durumu ortalamalarını, yani iklimini inceler. Bu alanda çalışan bilim insanlarına ise klimatolog denir.
4. Yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru yatay yönlü hava hareketine …………………… denir.
Çözüm: Yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru yatay yönlü hava hareketine rüzgâr denir.
Açıklama: Bu, rüzgârın tanımıdır. Havadaki basınç farkından dolayı hava yer değiştirir. Tıpkı bir balonu şişirip bıraktığında içindeki yüksek basınçlı havanın dışarıdaki alçak basınçlı ortama hızla çıkması gibi, atmosferde de hava daima basıncın yüksek olduğu yerden alçak olduğu yere doğru hareket eder ve biz bu hareketi rüzgâr olarak hissederiz.
Umarım tüm açıklamalar anlaşılır olmuştur. Unutma, Fen Bilimleri tekrar yaparak ve bol bol soru çözerek öğrenilir. Başarılar dilerim