Harika sorular, sevgili öğrencim! Fen Bilimleri’nin en keyifli konularından olan Kalıtım, Mutasyon ve Modifikasyon ile ilgili bu soruları birlikte adım adım, kolayca anlayacağın bir şekilde çözelim.
2) Bezelyelerde uzun boy aleli, kısa boy aleline baskındır. Mendel kanunlarına uygun olarak yapılan çaprazlama sonucunda birinci kuşakta elde edilen bezelyelerin genotip ve fenotip oranını gösteren grafik verilmiştir.
Bu oranların elde edilebilmesi için çaprazlanan bezelyelerin genotipleri ne olmalıdır?
Haydi gel, bu soruyu çözmek için bize verilen grafikleri birer ipucu gibi kullanalım. Unutma, Fen Bilimleri’nde grafikler bizim en iyi dostumuzdur!
Öncelikle soruda bize önemli bir bilgi verilmiş: Uzun boy (U), kısa boya (u) baskın. Bu demek oluyor ki bir bezelyenin uzun boylu görünmesi için genotipinin UU (saf döl baskın) ya da Uu (melez döl) olması yeterli. Kısa boylu olabilmesi için ise mutlaka uu (saf döl çekinik) olması gerekir.
Adım 1: Fenotip Grafiğini Yorumlayalım
İlk grafiğe baktığımızda, oluşan bezelyelerin dış görünüş (fenotip) oranlarını görüyoruz.
- %75’i Uzun boylu
- %25’i Kısa boylu
Bu 3’e 1 oranı sana bir yerden tanıdık geldi mi? Evet! Bu oran, genellikle iki tane melez dölün (heterozigot) çaprazlanması sonucunda ortaya çıkar. Yani Uu x Uu çaprazlamasının bir işareti olabilir. Ama emin olmak için ikinci grafiğe de bakalım.
Adım 2: Genotip Grafiğini Yorumlayalım
İkinci grafik ise bize gen yapısı (genotip) oranlarını veriyor.
- %50’si Saf döl (homozigot)
- %50’si Melez döl (heterozigot)
Şimdi bu bilgiyi ilk adımla birleştirelim. Eğer çaprazlamamız Uu x Uu ise, oluşacak genotipler şunlardır:
- UU (Saf döl baskın) -> %25 ihtimalle
- Uu (Melez döl) -> %50 ihtimalle
- uu (Saf döl çekinik) -> %25 ihtimalle
Bu sonuçlara göre genotip oranlarını kontrol edelim:
- Saf döl olanlar: UU ve uu. Oranları toplarsak %25 + %25 = %50 eder.
- Melez döl olanlar: Sadece Uu. Oranı %50‘dir.
Gördüğün gibi, bu sonuçlar grafikle birebir uyuşuyor! Hem fenotip oranı (%75 uzun, %25 kısa) hem de genotip oranı (%50 saf döl, %50 melez döl) tuttu.
Sonuç:
Bu oranların elde edilebilmesi için çaprazlanan bezelyelerin her ikisinin de melez döl (heterozigot) olması gerekir.
Yani genotipleri Uu ve Uu olmalıdır.
Ç) Aşağıdaki çoktan seçmeli soruların doğru cevaplarını işaretleyiniz.
1) İki erkek çocuğu olan bir ailenin üçüncü çocuğunun erkek olma olasılığı nedir?
a) %100
b) %50
c) %25
d) %0
Bu soru, olasılıkla ilgili çok önemli bir kuralı hatırlamanı sağlıyor. Haydi çözelim!
Adım 1: Temel Kuralı Hatırlayalım
Her hamilelikte, doğacak çocuğun cinsiyeti bir önceki veya bir sonraki çocuktan tamamen bağımsızdır. Yani daha önce doğan çocukların kız ya da erkek olması, yeni doğacak çocuğun cinsiyetini hiç etkilemez. Tıpkı yazı tura atarken, 5 kere tura gelmesinin 6. atışın tura gelme olasılığını değiştirmemesi gibi.
Adım 2: Olasılığı Hesaplayalım
Bir çocuğun cinsiyetini belirleyen kromozomlar babadan gelir. Babanın spermlerinin yarısı X kromozomu, diğer yarısı Y kromozomu taşır. Anneden ise her zaman X kromozomu gelir.
- Eğer babadan X kromozomu gelirse, çocuk XX yani kız olur.
- Eğer babadan Y kromozomu gelirse, çocuk XY yani erkek olur.
Bu durumda her doğum için erkek olma olasılığı %50, kız olma olasılığı da %50‘dir.
Sonuç:
Ailenin daha önce iki erkek çocuğunun olması üçüncü çocuğun erkek olma olasılığını değiştirmez. Bu olasılık her zaman %50‘dir.
Doğru cevap B şıkkıdır.
2) Aşağıdaki tabloda mutasyon ve modifikasyona ait özellikler numaralandırılarak verilmiştir. Bu ifadelerin hangi olayla ilgili olduğunu göstermek için kutulara “x” işareti konulmuştur. Buna göre tablodaki hangi özellikler ile ilgili yapılan işaretleme yanlıştır?
a) Yalnız 1
b) 1 ve 4
c) 2 ve 3
d) 3 ve 4
Bu soruda mutasyon ve modifikasyon arasındaki farkları ne kadar iyi bildiğimizi test edeceğiz. Tablodaki işaretlemelerin doğruluğunu tek tek kontrol edelim.
Adım 1: 1 numaralı özelliği inceleyelim.
“Genlerin işleyişinde meydana gelen değişimlerdir.” denmiş ve bu özellik Mutasyon olarak işaretlenmiş.
Unutma ki; genlerin yapısının değişmesi mutasyon, genlerin işleyişinin (çalışma şeklinin) değişmesi ise modifikasyondur. Örneğin, tenimizin bronzlaşması genlerimizin yapısını değil, çalışma şeklini değiştirir. Dolayısıyla bu özellik modifikasyona aittir. İşaretleme YANLIŞ yapılmıştır.
Adım 2: 2 numaralı özelliği inceleyelim.
“Üreme hücrelerinde görülenleri kalıtsaldır.” denmiş ve bu özellik Mutasyon olarak işaretlenmiş.
Bu bilgi doğrudur. Eğer bir mutasyon sperm veya yumurta gibi üreme hücrelerinde olursa, sonraki nesillere aktarılabilir. İşaretleme DOĞRU yapılmıştır.
Adım 3: 3 numaralı özelliği inceleyelim.
“Neden olan etken ortadan kaldırıldığında canlı eski hâline dönebilir.” denmiş ve bu özellik Modifikasyon olarak işaretlenmiş.
Bu da modifikasyonun en temel özelliğidir. Yazın bronzlaşırız, kışın ten rengimiz normale döner. Spor yapınca kaslarımız gelişir, bırakınca eski haline döner. Bu yüzden işaretleme DOĞRU yapılmıştır.
Adım 4: 4 numaralı özelliği inceleyelim.
“Üreme ve vücut hücrelerinde görülebilir.” denmiş ve bu özellik Modifikasyon olarak işaretlenmiş.
Modifikasyonlar sadece canlının kendisini etkileyen, vücut hücrelerinde meydana gelen değişimlerdir ve kalıtsal değildir. Üreme hücrelerinde görülmezler. Hem üreme hem de vücut hücrelerinde görülebilen değişimler mutasyonlardır. Bu nedenle işaretleme YANLIŞ yapılmıştır.
Sonuç:
Tabloya baktığımızda 1. ve 4. özellikler için yapılan işaretlemelerin yanlış olduğunu görüyoruz.
Doğru cevap B şıkkıdır.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Başarılar dilerim!