Harika bir soru! DNA ve Genetik Kod ünitesinin en önemli konularından biri olan modifikasyon ve deney değişkenleri ile ilgili bu soruları birlikte adım adım çözelim. İşte bir öğretmen gözüyle analiz ve çözümler:
Merhaba sevgili öğrencim, gönderdiğin bu güzel deneyi ve soruları inceledim. Şimdi gel, bu soruları birlikte, tane tane anlayarak cevaplayalım.
1) Kurak bölgelerde yetişen eğrelti otunun boyu 25-40 cm olurken nemli bölgelerde yetişen eğrelti otunun boyu 2 m uzunluğuna ulaşabilir. Cansu ve Efe, bu durumun kalıtsal olmadığını ispat etmek için özdeş iki tane eğrelti otu ile aynı ortamda bir deney yapmıştır. Saksıları karıştırmamak için saksıların üzerine A ve B etiketi yapıştırmıştır. A saksısındaki eğrelti otuna yeterli miktarda su verirken B saksısındaki eğrelti otuna az miktarda su vererek 1 ay boyunca bitkilerin gelişimini gözlemlemiştir. 1 ay sonunda yeterli miktarda su verdiği A saksısındaki eğrelti otunun boyunun daha çok uzadığını gözlemlemiştir.
a) Suyun etkisiyle eğrelti otunda meydana gelen bu değişim neden kalıtsal değildir? Açıklayınız.
Bu sorunun cevabı, anahtar bir kelimede saklı: Modifikasyon.
Adım 1: Öncelikle modifikasyonun ne olduğunu hatırlayalım. Modifikasyon, çevre koşullarının (sıcaklık, besin, ışık, nem gibi) etkisiyle canlının dış görünüşünde meydana gelen ve kalıtsal olmayan değişikliklerdir. Bu değişiklikler canlının genlerinin yapısını değil, sadece işleyişini etkiler. Yani DNA’da bir değişiklik olmaz.
Adım 2: Deneyimize bakalım. İki eğrelti otu da genetik olarak özdeş. Yani ikisinin de DNA’sı aynı ve uzun boylu olma potansiyeline sahipler. Ancak birine yeterli su (iyi çevre şartı), diğerine az su (kötü çevre şartı) veriliyor.
Adım 3: Yeterli su alan A saksısındaki eğrelti otu, genlerindeki uzun boylu olma potansiyelini ortaya çıkarıp uzuyor. Az su alan B saksısındaki ise, çevre şartı elverişsiz olduğu için bu potansiyeli gösteremiyor ve kısa kalıyor.
Sonuç olarak; bu değişim kalıtsal değildir çünkü su miktarı, bitkinin genlerinin yapısını değil, sadece işleyişini etkilemiştir. Eğer az su alan B bitkisinin tohumlarını alıp yeterli su olan bir ortamda yetiştirseydik, o da uzun boylu olurdu. Çünkü kısalık, onun genlerine işlememişti. Bu durum, tipik bir modifikasyon örneğidir.
b) Efe ve Cansu’nun yaptığı bu deneydeki değişkenleri belirleyip yazınız.
Bir deneyin olmazsa olmazı değişkenlerdir. Hadi bu deneydeki rolleri dağıtalım!
- Bağımsız Değişken: Bu, deneyde bizim bilerek ve isteyerek değiştirdiğimiz şeydir. Deneyin sebebi odur. Bu deneyde neyi farklı yaptık? Elbette su miktarını!
Sonuç: Bağımsız Değişken: Su miktarı - Bağımlı Değişken: Bu ise bağımsız değişkene bağlı olarak değişen, bizim gözlemlediğimiz ve ölçtüğümüz sonuçtur. Su miktarını değiştirdiğimizde neyin değiştiğini gözlemledik? Bitkinin boyunun uzamasını!
Sonuç: Bağımlı Değişken: Eğrelti otunun boyu (büyüme miktarı) - Kontrol Edilen (Sabit Tutulan) Değişken: Deneyin güvenilir ve adil olması için her iki düzenekte de aynı tuttuğumuz, değiştirmediğimiz faktörlerdir. Eğer bunları da değiştirseydik, sonucun sudan mı yoksa başka bir şeyden mi kaynaklandığını bilemezdik.
Sonuç: Kontrol Edilen Değişkenler: Eğrelti otlarının türü (genetik yapıları), saksıların cinsi ve büyüklüğü, toprak türü ve miktarı, bulundukları ortamın sıcaklığı, aldıkları ışık miktarı vb.
c) Efe ve Cansu, eğrelti otunda meydana gelen bu değişimin kalıtsal olmadığını belirlemek için deneyde hangi değişiklikleri yapmalıdır?
Bu harika bir soru! Bir şeyin modifikasyon olduğunu kanıtlamanın en güzel yolu, çevre şartlarını eski haline getirince canlının da eski haline dönüp dönmediğine bakmaktır.
Adım 1: Deneyin ilk aşaması bitti. Elimizde yeterli suyla uzamış bir A bitkisi ve az suyla kısa kalmış bir B bitkisi var.
Adım 2: Şimdi, kısa kalan B saksısındaki eğrelti otuna, A saksısındaki gibi yeterli miktarda su vermeye başlamalıdırlar.
Adım 3: Eğer bir süre sonra B saksısındaki bitki de A saksısındaki gibi uzamaya başlarsa, bu durumun sadece su (çevre şartı) eksikliğinden kaynaklandığı ve genetik bir durum olmadığı kesin olarak ispatlanmış olur.
Kısacası; yapmaları gereken değişiklik, olumsuz çevre koşuluna (az su) maruz bıraktıkları B bitkisini, olumlu çevre koşuluna (yeterli su) geri döndürmek ve gelişimini gözlemlemektir. Bu, değişimin kalıcı yani kalıtsal olmadığını kanıtlar.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Fen Bilimleri dersi, işte böyle merak edip deneyler yaparak öğrenildiğinde çok daha keyifli hale gelir! Başarılar dilerim.