Merhaba sevgili öğrencilerim!
Gelin, bu 5. Ünite Değerlendirme Çalışmaları’ndaki “Basit Makineler” konusunu birlikte tekrar edelim ve soruları adım adım çözelim. Unutmayın, anlamadığınız yerleri sormaktan çekinmeyin!
A) Aşağıdaki ifadelerde verilen bilgiler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” harfini ifadelerin sonundaki kutulara yazınız. Cevaplarınızı kontrol edip yanlış olan ifadelerin doğrusunu noktalı yerlere yazınız.
1. Basit makineler; kuvvetin doğrultusunu, yönünü veya büyüklüğünü değiştirerek iş yapmayı kolaylaştırır.
Cevap: D (Doğru)
Açıklama:
Adım 1: Basit makinelerin tanımını hatırlayalım. Basit makineler, uyguladığımız kuvvetin yönünü, doğrultusunu veya şiddetini (büyüklüğünü) değiştirerek bize iş yapma kolaylığı sağlayan araçlardır.
Adım 2: Örneğin, bir sabit makara kuvvetin yönünü değiştirir. Bir kaldıraç ise daha az kuvvetle bir yükü kaldırmamızı sağlayarak kuvvetin büyüklüğünü bizim için değiştirir. Bu ifade, basit makinelerin temel görevini doğru bir şekilde tanımlıyor. Bu yüzden ifademiz Doğru‘dur.
2. Basit makinelerle yapılan işten kazanç sağlanabilir.
Cevap: Y (Yanlış)
Açıklama:
Adım 1: Fizikte çok önemli bir kural vardır: Hiçbir basit makine işten veya enerjiden kazanç sağlamaz. Bu, enerjinin korunumu yasasıdır.
Adım 2: Basit makineler ya kuvvetten kazanç sağlar (daha az kuvvet uygularız) ya da yoldan kazanç sağlar (daha az yol alırız). Birinden kazanç varsa, diğerinden mutlaka aynı oranda kayıp olur. Örneğin, kuvvetten 2 kat kazanırsak, yoldan 2 kat kaybederiz. Ama yapılan iş (Kuvvet x Yol) asla değişmez, hatta sürtünmeden dolayı bir miktar enerji kaybı bile olur. Bu nedenle bu ifade Yanlış‘tır.
Doğrusu: Basit makinelerle işten ya da enerjiden kazanç sağlanamaz.
3. Bir kaldıraçta kuvvet, destek noktasından ne kadar uzaksa yükü kaldırmak o kadar zor olur.
Cevap: Y (Yanlış)
Açıklama:
Adım 1: Kaldıraç prensibini düşünelim. Tahterevalliyi gözünüzün önüne getirin. Ağır bir arkadaşınızı kaldırmak için uca mı oturursunuz, desteğe yakın bir yere mi? Tabii ki uca, yani destekten uzağa!
Adım 2: Kuvvetin desteğe olan uzaklığına kuvvet kolu denir. Kuvvet kolu ne kadar uzun olursa, yükü kaldırmak için o kadar az kuvvet gerekir. Yani işimiz o kadar kolaylaşır. İfade ise “zor olur” diyor. Bu yüzden bu ifade Yanlış‘tır.
Doğrusu: Bir kaldıraçta kuvvet, destek noktasından ne kadar uzaksa yükü kaldırmak o kadar kolay olur.
4. Maşa, kuvvetin ortada olduğu kaldıraca örnektir.
Cevap: D (Doğru)
Açıklama:
Adım 1: Bir maşayı elimize aldığımızı hayal edelim. Maşanın birleştiği en uç kısım destek noktasıdır. Kömürü veya salatayı tuttuğumuz diğer uç ise yüktür.
Adım 2: Biz maşayı nereden sıkarız? Ortasından! İşte bu da bizim uyguladığımız kuvvettir. Gördüğümüz gibi kuvvet, destek ile yükün arasında kalıyor. Bu yüzden bu ifade Doğru‘dur. Cımbız ve kürek de bu tip kaldıraçlara güzel örneklerdir.
5. Eğik düzlemin boyu azaldıkça kuvvetten kazanç artar.
Cevap: Y (Yanlış)
Açıklama:
Adım 1: Eğik düzlemin amacı, bir cismi belli bir yüksekliğe daha az kuvvetle çıkarmaktır. Engelli rampalarını düşünün. Rampa ne kadar uzun ve az eğimli olursa, tekerlekli sandalyeyi sürmek o kadar kolay olur, değil mi?
Adım 2: Rampa ne kadar uzunsa (yani eğik düzlemin boyu ne kadar fazlaysa), eğim o kadar azalır ve uygulamamız gereken kuvvet de o kadar azalır. Bu da kuvvet kazancının arttığı anlamına gelir. İfade ise tam tersini, yani boy azaldıkça kazancın artacağını söylüyor. Bu yüzden ifademiz Yanlış‘tır.
Doğrusu: Eğik düzlemin boyu azaldıkça kuvvetten kazanç azalır. (Veya, boyu arttıkça kazanç artar.)
B) Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle tamamlayınız.
1. Sabit ve hareketli makaralardan kurulan makara sistemine ……………………… denir.
Cevap: Sabit ve hareketli makaralardan kurulan makara sistemine palanga denir.
Açıklama: Hem sabit (sadece kuvvetin yönünü değiştiren) hem de hareketli (kuvvetten kazanç sağlayan) makaraların bir arada kullanıldığı sistemlere özel olarak palanga adını veriyoruz.
2. Makas, kriko, tahterevalli, levye, kerpeten gibi araçlar ……………………… olduğu kaldıraçlara örnektir.
Cevap: Makas, kriko, tahterevalli, levye, kerpeten gibi araçlar desteğin arada olduğu kaldıraçlara örnektir.
Açıklama: Bu araçların hepsinde destek noktası, kuvvetin uygulandığı yer ile yükün olduğu yerin arasında kalır. Tahterevallinin ortasındaki mil, makasın ortasındaki vida gibi düşünebilirsiniz.
3. Birden fazla basit makinenin bir araya gelmesiyle oluşan araçlara ……………………… denir.
Cevap: Birden fazla basit makinenin bir araya gelmesiyle oluşan araçlara bileşik makine denir.
Açıklama: Örneğin bir bisiklet; tekerlekler, pedallar (kaldıraç), zincir ve dişliler gibi birçok basit makinenin birleşimidir. Bu yüzden bisiklet bir bileşik makinedir.
4. Hareketli makaralarda kuvvetten ……………………… sağlanırken yoldan ……………………… vardır.
Cevap: Hareketli makaralarda kuvvetten kazanç sağlanırken yoldan kayıp vardır.
Açıklama: Bu, basit makinelerin altın kuralıdır! Hareketli makara yükü yarı kuvvetle kaldırmamızı sağlar, bu bir kazançtır. Ama yükü 1 metre yukarı çekmek için ipi 2 metre çekmemiz gerekir, bu da yoldan kayıptır.
5. Basit makine kullanılırken makineye uygulanan kuvvete ……………………… kuvveti adı verilir.
Cevap: Basit makine kullanılırken makineye uygulanan kuvvete giriş kuvveti adı verilir.
Açıklama: Bizim makineye uyguladığımız kuvvet “giriş” (uygulanan kuvvet), makinenin yüke uyguladığı kuvvet ise “çıkış” (elde edilen kuvvet) olarak adlandırılır.
Umarım açıklamalarım faydalı olmuştur. Unutmayın, Fen Bilimleri pratik yaparak ve sorgulayarak öğrenilir. Başarılar dilerim!