Merhaba çocuklar! Ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Bugün “Madde ve Endüstri” ünitemizle ilgili bu güzel etkinliği birlikte çözeceğiz. Sorular maddelerin geçirdiği değişimlerle ilgili, yani fiziksel ve kimyasal değişimleri ne kadar iyi anladığımızı göreceğiz. Hazırsanız, haydi başlayalım!
a. Yukarıda buğdayın ekmek yapılana kadar geçirdiği değişimleri anlatan metin verilmiştir. Metinde altı çizili olaylarda maddenin geçirdiği değişim türlerini belirleyip yazınız.
Çocuklar, sorunun bu kısmında bize bir metin verilmesi gerekiyordu ama görselde metin görünmüyor. Ama hiç sorun değil! Ben sizin için buğdayın ekmek olma serüvenini anlatan kısa bir metin oluşturacağım ve bu metin üzerinden soruyu çözeceğiz. Böylece konuyu daha da iyi pekiştirmiş oluruz.
Tarladan toplanan buğday taneleri, değirmene götürülür. Burada taneler, dev taşlar arasında öğütülerek un hâline getirilir (1). Fırıncı, unu su, tuz ve maya ile yoğurarak yumuşak bir hamur elde eder. Daha sonra, hamurun mayalanması (2) için bir süre bekletilir. Kabaran hamur, sıcak fırına verilir ve burada pişerek mis gibi kokan bir ekmeğe dönüşür (3).
Şimdi metnimizdeki altı çizili olayları tek tek inceleyelim:
- 1. Buğdayın öğütülerek un hâline getirilmesi:
Adım 1: Bu olayda buğday taneleri sadece daha küçük parçalara ayrılıyor. Yani buğdayın şekli ve boyutu değişiyor.
Adım 2: Ancak buğdayın kimliği, yani iç yapısı değişmiyor. Un da aslında çok çok küçük buğday parçacıklarıdır.
Sonuç: Maddenin sadece dış görünüşü değiştiği için bu bir Fiziksel Değişim‘dir. - 2. Hamurun mayalanması:
Adım 1: Hamura eklediğimiz maya, bir canlıdır ve hamurun içindeki şekerle beslenmeye başlar. Bu sırada bir gaz (karbondioksit) açığa çıkarır.
Adım 2: Bu gaz, hamurun içinde baloncuklar oluşturarak onun kabarmasını sağlar. Yani yeni bir madde (gaz) oluşumu söz konusudur. Hamurun tadı ve kokusu da değişir.
Sonuç: Maddenin iç yapısı değiştiği ve yeni maddeler oluştuğu için bu bir Kimyasal Değişim‘dir. - 3. Hamurun pişerek ekmeğe dönüşmesi:
Adım 1: Hamur, yüksek sıcaklıktaki fırına girdiğinde yapısındaki maddeler arasında yeni kimyasal bağlar oluşur.
Adım 2: Bu olay sonucunda hamurun rengi, kokusu, tadı ve yapısı tamamen değişir. Artık elimizde hamur değil, yepyeni bir madde olan ekmek vardır. Pişmiş ekmeği tekrar hamur yapamayız, yani bu olay geri döndürülemez.
Sonuç: Maddenin kimliği tamamen değiştiği için bu bir Kimyasal Değişim‘dir.
b. Kimyasal değişim nedir? Açıklayınız.
Kimyasal değişim, bir maddenin iç yapısının, yani kimliğinin değişerek yepyeni özelliklere sahip farklı maddelere dönüşmesidir. Sanki bir legoyu söküp parçalarıyla bambaşka bir şey yapmak gibi düşünebilirsiniz.
Adım 1: Kimyasal değişim sırasında maddenin tanecikleri arasındaki bağlar kopar ve yeni bağlar oluşur.
Adım 2: Bu değişimin sonucunda maddenin rengi, kokusu, tadı gibi özellikleri kalıcı olarak değişir. Genellikle geri dönüşü yoktur. Mesela yanan bir kağıdı tekrar eski haline getiremeyiz.
Adım 3: Bir olayda kimyasal değişim olduğunu; gaz çıkışı, renk değişimi, ısı veya ışık çıkması, çökelti oluşumu gibi ipuçlarından anlayabiliriz.
Örnekler: Demirin paslanması, sütün ekşimesi, yemeğin pişmesi, meyvelerin çürümesi, yaprağın sararması.
c. Fiziksel değişim nedir? Açıklayınız.
Fiziksel değişim, bir maddenin sadece dış görünüşünde meydana gelen değişimlerdir. Maddenin kimliği, yani iç yapısı kesinlikle değişmez. Sadece şekli, boyutu, rengi veya hâli (katı, sıvı, gaz) değişebilir.
Adım 1: Fiziksel değişimde madde yine aynı maddedir. Örneğin, bir kağıdı yırttığımızda elimizde yine kağıt parçaları olur, yeni bir madde oluşmaz.
Adım 2: Fiziksel değişimler genellikle kolayca geri döndürülebilir. Örneğin, donan su (buz) eriyerek tekrar suya dönüşebilir.
Adım 3: Kesme, yırtma, kırma, ezme, çözünme (şekerin suda çözünmesi gibi) ve hâl değişimleri (erime, donma, buharlaşma) fiziksel değişime en güzel örneklerdir.
Örnekler: Buzun erimesi, camın kırılması, odunun talaş hâline getirilmesi, gökkuşağı oluşumu (ışığın kırılması).
ç. Ekmeğin evinize geldikten sonra geçirdiği değişimlere örnek veriniz. Bu değişimlerin türlerini belirleyip yazınız.
Harika bir soru! Fırından aldığımız ekmek evde de bazı değişimler geçirir. Gelin bunlara bakalım:
- Örnek 1: Ekmeğin dilimlenmesi
Açıklama: Ekmeği bıçakla kestiğimizde sadece boyutunu ve şeklini değiştirmiş oluruz. Tadı, kokusu veya iç yapısı değişmez. Elimizdeki şey hâlâ ekmektir.
Değişim Türü:Fiziksel Değişim - Örnek 2: Ekmeğin kızartılması (Tost yapılması)
Açıklama: Ekmeği tost makinesine koyduğumuzda yüksek ısıyla karşılaşır. Rengi kahverengiye döner, tadı değişir ve daha gevrek bir yapıya bürünür. Bu olay, ekmeğin yapısındaki şeker ve proteinlerin kimyasal tepkimeye girmesiyle olur. Kızarmış ekmeği tekrar eski beyaz ve yumuşak hâline getiremeyiz.
Değişim Türü:Kimyasal Değişim - Örnek 3: Ekmeğin küflenmesi
Açıklama: Ekmeği açıkta ve nemli bir ortamda bırakırsak üzerinde yeşil-siyah lekeler oluşmaya başlar. Bu lekeler, küf mantarı adı verilen mikroorganizmalardır. Küf, ekmeği besin olarak kullanır ve onu parçalayarak yapısını bozar. Bu sırada ekmeğin kokusu ve tadı kötüleşir, yani yeni maddeler oluşur.
Değişim Türü:Kimyasal Değişim
Umarım tüm açıklamalar anlaşılır olmuştur. Unutmayın, bir değişimin fiziksel mi yoksa kimyasal mı olduğunu anlamak için kendinize şu soruyu sorun: “Acaba yeni bir madde oluştu mu?” Cevabınız evet ise kimyasal, hayır ise fizikseldir. Başarılar dilerim!