Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün sizlerle birlikte “Basınç” ünitesiyle ilgili değerlendirme çalışmalarını yapacağız. Gönderdiğiniz görseldeki soruları adım adım, hepimizin anlayacağı bir dille çözeceğiz. Hazırsanız, haydi başlayalım!
A) Aşağıdaki ifadelerde verilen bilgiler doğru ise “D”, yanlış ise “Y” harfini ifadelerin sonundaki kutulara yazınız. Cevaplarınızı kontrol edip yanlış olan ifadelerin doğrusunu noktalı yerlere yazınız.
1. Katı cisimlerin bulunduğu yüzeye yaptığı basınç, cismin ağırlığı ile ters orantılıdır.
Çözüm: Bu ifade YANLIŞ (Y)‘tır.
Adım 1: Katı basıncının nelere bağlı olduğunu hatırlayalım. Katı basıncı, cismin ağırlığına ve yere temas eden yüzey alanına bağlıdır. Formülümüz neydi? Basınç = Ağırlık / Yüzey Alanı.
Adım 2: Formüle baktığımızda, ağırlık (pay kısmında) arttıkça basıncın da artacağını görüyoruz. Mesela, elinize hafif bir kalem koymakla, ağır bir kitap koymak aynı hissi vermez. Kitap daha ağırdır ve daha çok basınç yapar. Bu duruma biz doğru orantı deriz. Ters orantı olması için birisi artarken diğerinin azalması gerekirdi.
Sonuç: İfade yanlıştır. Doğrusu şöyle olmalı:
“Katı cisimlerin bulunduğu yüzeye yaptığı basınç, cismin ağırlığı ile doğru orantılıdır.”
2. Kamyonlarda teker sayısının fazla olması, yere uygulanan basıncı azaltır.
Çözüm: Bu ifade DOĞRU (D)‘dur.
Adım 1: Yine basınç formülümüzü düşünelim: Basınç = Ağırlık / Yüzey Alanı.
Adım 2: Kamyonlar çok ağırdır. Eğer bu ağırlık sadece iki veya dört tekerleğe binseydi, tekerleklerin yere değdiği küçük alanlarda çok büyük bir basınç oluşurdu. Bu da hem yolların bozulmasına hem de tekerleklerin patlamasına neden olabilirdi. Tekerlek sayısını artırdığımızda, kamyonun ağırlığının yere temas ettiği toplam yüzey alanı büyümüş olur.
Adım 3: Formülde yüzey alanı (paydada) büyüdükçe, basınç değeri küçülür. Yani ağırlığı daha geniş bir alana yayarak basıncı azaltmış oluruz. Bu yüzden bu ifade doğrudur.
3. Katı bir cismin yere temas eden yüzey alanı küçüldükçe yere uyguladığı basınç artar.
Çözüm: Bu ifade DOĞRU (D)‘dur.
Adım 1: En güzel örnek raptiye veya çividir. Bir raptiyeyi panoya batırırken sivri ucunu kullanırız, değil mi? Çünkü o sivri ucun yüzey alanı çok küçüktür.
Adım 2: Biz parmağımızla aynı kuvveti uygulasak bile, yüzey alanı küçücük olduğu için o noktada devasa bir basınç oluşur ve raptiye kolayca panoya girer. Eğer raptiyeyi ters çevirip geniş baş kısmından batırmaya çalışsaydık, başaramazdık. Çünkü yüzey alanı büyüdüğü için basınç çok azalır.
Adım 3: Yani yüzey alanı ile basınç arasında ters orantı vardır. Biri küçülürken diğeri artar. Bu nedenle ifade doğrudur.
4. Sıvı basıncı; yoğunluk, derinlik ve kabın şekline bağlıdır.
Çözüm: Bu ifade YANLIŞ (Y)‘tır.
Adım 1: Sıvı basıncını etkileyen faktörleri hatırlayalım. Sıvı basıncı, sıvının derinliğine (h) ve sıvının yoğunluğuna (d) bağlıdır. Yer çekimini de ekleyebiliriz ama aynı ortamda olduğumuz için onu şimdilik sabit kabul edelim.
Adım 2: İfadede “kabın şekli” de sayılmış. Ancak sıvı basıncı kabın şekline veya içindeki sıvı miktarına bağlı değildir. İster incecik bir boruda, ister geniş bir leğende olsun, aynı sıvının aynı derinliğindeki basınç her zaman aynıdır.
Sonuç: İfade yanlıştır. Doğrusu şöyle olmalı:
“Sıvı basıncı; sıvının yoğunluğuna ve derinliğine bağlıdır.”
5. Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncı azalır.
Çözüm: Bu ifade DOĞRU (D)‘dur.
Adım 1: Açık hava basıncının (atmosfer basıncı) nedenini düşünelim. Üzerimizdeki kilometrelerce uzunluktaki hava katmanının ağırlığıdır.
Adım 2: Deniz seviyesindeyken, üzerimizdeki hava katmanı en kalındır. Bir dağın tepesine tırmandığımızda ise üzerimizdeki hava katmanının bir kısmını altımızda bırakmış oluruz. Yani tepemizde daha az hava kalır.
Adım 3: Daha az hava, daha az ağırlık demektir. Daha az ağırlık ise daha az basınç demektir. Bu yüzden yükseklere çıkıldıkça açık hava basıncı azalır. Bu nedenle dağcıların bazen burunları kanayabilir.
B) Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri uygun sözcüklerle tamamlayınız.
Kelimelerimiz: ters, temas yüzeyi, atmosfer basıncı, doğru, basınç, ağırlığı, Pascal prensibi
1. Kapalı kapta bulunan sıvıların, basıncı bulunduğu kabın tüm yüzeylerine iletmesine ……………………. denir.
Çözüm: Boşluğa Pascal prensibi gelmelidir.
Sıvılar, üzerlerine uygulanan basıncı kapalı bir kap içerisinde her yöne ve her noktaya eşit büyüklükte iletirler. Bu kurala, onu bulan bilim insanı Blaise Pascal’dan dolayı Pascal Prensibi diyoruz. Arabaların hidrolik fren sistemleri bu prensibe harika bir örnektir.
2. Sıvı basıncı, sıvı yoğunluğu ile ……………………. orantılıdır.
Çözüm: Boşluğa doğru kelimesi gelmelidir.
Bir bardağa su, diğerine de aynı seviyede bal koyduğumuzu düşünelim. Bal, sudan daha yoğundur. Bu yüzden balın bardağın tabanına yaptığı basınç, suyun yaptığından daha fazladır. Yani yoğunluk arttıkça sıvı basıncı da artar. Bu da doğru orantı demektir.
3. Birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvete ……………………. denir.
Çözüm: Boşluğa basınç kelimesi gelmelidir.
Bu, basıncın en temel tanımıdır. Bir kuvvetin bir yüzey üzerindeki etkisini ölçer. Kuvveti, etki ettiği alana böldüğümüzde basıncı buluruz.
4. Katı bir cismin ……………………. azaldıkça yere uyguladığı basınç da azalır.
Çözüm: Boşluğa ağırlığı kelimesi gelmelidir.
Katı basıncı ağırlıkla doğru orantılıdır. Yani bir şeyin ağırlığı ne kadar fazlaysa, basıncı o kadar fazla olur. Cümlenin devamında basıncın da azaldığı söylendiği için, azalan şeyin ağırlık olması gerekir. Hafif bir cisim, ağır bir cisme göre daha az basınç uygular.
5. Havanın içerisindeki gazların ağırlığından dolayı temas ettiği yüzeylere uyguladığı basınca ……………………. denir.
Çözüm: Boşluğa atmosfer basıncı kelimesi gelmelidir.
Dünyamızı çevreleyen hava katmanına atmosfer diyoruz. Bu havanın içindeki gazların bir ağırlığı vardır ve bu ağırlık yeryüzündeki her şeye bir basınç uygular. İşte bu basınca açık hava basıncı ya da atmosfer basıncı adı verilir.
Umarım tüm çözümler anlaşılır olmuştur. Unutmayın, Fen Bilimleri bol tekrar ve merak ile öğrenilir. Başarılar dilerim