Merhaba sevgili öğrencilerim! Fen Bilimleri dersimize hoş geldiniz. Bugün önümüzdeki bu iki güzel soruyu birlikte, adım adım ve anlayarak çözeceğiz. Hazırsanız, haydi başlayalım!
1) Isırgan otu, yıllardır çeşitli hastalıkların tedavisi için kullanılan bir bitkidir. Isırgan otunun yapraklarında ve gövdesinde içi boş tüp şeklinde ince tüyler vardır ve bu tüyler, temas edildiğinde ciltte tahrişe neden olan formik asit gibi kimyasal maddeler içerir. Sivri uçlu tüylerin yüzeyi, camsı yapıdadır ve hafif bir dokunuşta kırılır. Bunların içindeki kimyasal maddeler deriye geçer. Bu maddeler deride bölgesel olarak acı, kızarıklık, şişkinlik, kaşıntı ve uyuşmaya neden olabilir.
Isırganın tüylerine temas edildiğinde ciltte tahrişe neden olan kimyasal maddenin özelliği nedir? Bu maddelerin diğer maddeler üzerindeki etkileri nelerdir? Yazınız.
Bu soruyu cevaplarken metinde bize verilen ipuçlarını kullanacağız. Metin, ısırgan otunun içindeki kimyasal maddenin formik asit olduğunu söylüyor. O zaman soruyu bu bilgiye göre cevaplayalım.
Adım 1: Sorunun ilk kısmı, bu maddenin cildi tahriş etmesini sağlayan özelliğini soruyor. Metinde geçen “formik asit” ifadesi bize en büyük ipucunu veriyor. Asitlerin en bilinen özelliklerinden biri, cilde temas ettiklerinde tahriş edici ve hatta yakıcı olmalarıdır. İşte bu yüzden ısırgan otu bize değdiğinde canımız yanar ve cildimiz kızarır. Yani, bu kimyasal maddenin temel özelliği asidik olmasıdır.
Adım 2: Sorunun ikinci kısmı ise bu maddenin, yani asitlerin, diğer maddeler üzerindeki etkilerini soruyor. Asitlerin diğer maddelerle nasıl etkileşime girdiğini düşünelim.
- Asitler, bazlarla tepkimeye girerek nötralleşirler. Yani bir asidin etkisini, bir baz kullanarak azaltabilir veya yok edebiliriz.
- Asitler, mermer gibi yüzeyleri aşındırabilirler.
- Turnusol kağıdının rengini değiştirirler. Mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirirler. Bu, onların en belirgin ayırt edici özelliklerinden biridir.
Sonuç:
Isırgan otunun tüylerindeki kimyasal madde formik asittir ve bu maddenin cildi tahriş etmesinin sebebi asidik özelliğidir. Asitler, cildi tahriş edici ve yakıcıdır. Bu maddelerin diğer maddeler üzerindeki en bilinen etkisi ise bazlarla tepkimeye girerek nötrleşmeleri ve mavi turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirmeleridir.
2) Aşağıdaki kaplarda bulunan ilk sıcaklıkları eşit olan sıvılar, özdeş ısıtıcılarla eşit süre ısıtılmıştır.
“Farklı cins maddelerin sıcaklık artışlarının farklı olduğunu” test etmek isteyen bir öğrenci, kaplardan hangilerini kullanırsa amacına ulaşır? Deneyin değişkenlerini belirleyip noktalı yerlere yazınız.
Sevgili arkadaşlar, bu bir kontrollü deney sorusu. Kontrollü deneylerde unutmamamız gereken en önemli kural şudur: Neyi araştırıyorsak sadece onu değiştiririz, geri kalan her şeyi aynı tutarız.
Adım 1: Deneyin amacını tekrar okuyalım: “Farklı cins maddelerin sıcaklık artışlarının farklı olduğunu test etmek”. Bu cümlede altını çizdiğim yer, bizim değiştirmemiz gereken şeydir. Yani deneyimizde farklı türde sıvılar kullanmalıyız. Bu bizim bağımsız değişkenimizdir.
Adım 2: Peki, bu deneyde neleri aynı tutmalıyız? Yani kontrol edilen değişkenlerimiz neler olmalı? Eğer sadece sıvıların cinsinin sıcaklık artışına etkisini ölçmek istiyorsak, diğer tüm şartların eşit olması gerekir. Bunlar:
- Sıvıların kütlesi (miktarı)
- Verilen ısı miktarı (soruda “özdeş ısıtıcılarla eşit süre” denilerek bu sağlanmış)
- Sıvıların ilk sıcaklığı (soruda “ilk sıcaklıkları eşit” denilerek bu da sağlanmış)
Adım 3: Şimdi kaplara bakalım. Amacımıza uygun iki kap seçelim. Bu kaplarda sıvıların cinsi farklı ama kütleleri aynı olmalı.
- I. kap: X sıvısı, 500 g
- II. kap: Y sıvısı, 400 g
- III. kap: Z sıvısı, 500 g
- IV. kap: X sıvısı, 200 g
Gördüğümüz gibi, I. ve III. kaplardaki sıvıların kütleleri eşit (ikisi de 500 g) ama cinsleri farklı (biri X sıvısı, diğeri Z sıvısı). İşte bu yüzden deney için I ve III numaralı kapları kullanmalıyız.
Adım 4: Son olarak, deneyin değişkenlerini yazalım.
- Bağımsız Değişken: Deneyde bizim bilerek değiştirdiğimiz şeydir. Burada farklı cins sıvıları seçtik. Yani: Maddenin cinsi.
- Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen, bizim ölçtüğümüz sonuçtur. Biz bu deneyde sıvıların sıcaklıklarındaki artışı ölçeceğiz. Yani: Sıcaklık artışı.
- Kontrol Edilen Değişken: Deney boyunca sabit tuttuğumuz, değiştirmediğimiz şeylerdir. Yani: Sıvıların kütlesi, verilen ısı miktarı, ilk sıcaklık.
Sonuç:
Öğrenci bu deneyi yapmak için I ve III numaralı kapları kullanmalıdır.
Bağımsız Değişken: Maddenin cinsi
Bağımlı Değişken: Sıcaklık artışı
Kontrol Edilen Değişken: Maddenin kütlesi, verilen ısı miktarı, ilk sıcaklık