Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz. Gönderdiğiniz görseldeki soruları sizin için analiz ettim ve şimdi adım adım, kolayca anlayacağınız bir şekilde çözeceğim. Haydi bakalım, başlayalım!
Soru 1: Afrika’daki bir kabilenin sazdan yapılmış kulübelerinin kamışları arasında yaşayan ve insan için zararsız olan bir yılan türü bilinmeyen bir nedenden dolayı yok olmuş, sonrasında yerlilerde veba salgını ortaya çıkmıştır. Yapılan araştırmalar sonucunda veba salgınına yılanların ortadan kalkmasıyla sayıları aşırı derecede artan farelerin neden olduğu tespit edilmiştir.
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
- A) Yılanların sayısının azalması sadece farelerin sayısının artması üzerinde etkili olmuştur.
- B) Besin zincirindeki bir canlı zarar gördüğünde birçok canlı bu durumdan zarar görmektedir.
- C) Avcıların azalması ile üzerindeki avcı baskısı azalan av popülasyonu artmaya başlar.
- D) Yılan sayısının azalması yılanlarla beslenen canlıların sayısının da azalmasına neden olmuştur.
Çözüm:
Bu soruyu çözmek için doğadaki besin zincirini ve canlılar arasındaki dengeyi düşünmeliyiz. Paragrafta bize bir ipucu verilmiş: Yılanlar yok olunca fareler artmış, bu da veba salgınına yol açmış.
Adım 1: Olayı bir besin zinciri gibi düşünelim. Yılanlar fareleri yiyor. Yani bu zincirde yılan avcı, fare ise av konumunda. Yılanlar yok olunca, onları avlayan kimse kalmadığı için farelerin sayısı kontrolden çıkıp artmış.
Adım 2: Şimdi şıkları tek tek inceleyelim ve hangisinin yanlış olduğunu bulalım.
- B şıkkı: “Besin zincirindeki bir canlı zarar gördüğünde birçok canlı bu durumdan zarar görmektedir.” diyor. Bu doğru bir ifade. Bakın, yılanlar (bir canlı) yok olunca fareler (ikinci canlı) aşırı çoğaldı ve insanlar (üçüncü canlı) veba hastalığı yüzünden zarar gördü. Yani bir canlının yok olması zincirdeki diğer halkaları da etkiledi. Bu ifade doğru.
- C şıkkı: “Avcıların azalması ile üzerindeki avcı baskısı azalan av popülasyonu artmaya başlar.” diyor. Bu da tam olarak olan şey! Avcı olan yılanlar azalınca, av olan farelerin nüfusu artmış. Bu ifade de doğru.
- D şıkkı: “Yılan sayısının azalması yılanlarla beslenen canlıların sayısının da azalmasına neden olmuştur.” diyor. Doğada yılanları yiyen başka avcılar da vardır (mesela kartal, şahin gibi yırtıcı kuşlar). Eğer yılanlar yok olursa, onlarla beslenen bu canlılar da aç kalır ve sayıları azalır. Bu ifade de ekolojik olarak doğru bir çıkarımdır.
- A şıkkı: “Yılanların sayısının azalması sadece farelerin sayısının artması üzerinde etkili olmuştur.” diyor. İşte bu ifadedeki “sadece” kelimesi çok önemli. Doğada olaylar hiçbir zaman bu kadar basit değildir. Yılanların yok olması, hem farelerin artmasına hem de yılanları yiyen diğer canlıların (avcılarının) besinsiz kalmasına neden olur. Yani etkisi “sadece” farelerle sınırlı değildir. Bu yüzden bu ifade yanlıştır.
Sonuç:
Soruda bizden yanlış olan ifadeyi bulmamız istendiği için doğru cevap A şıkkıdır.
Soru 2: Yeni bir bitki elde etmek amacıyla bitkilerin gövde, dal, kök ve yapraklarından kesilerek hazırlanan parçalara “çelik” adı verilir. Bu şekilde beden parçalarıyla yapılan (eşeysiz) çoğaltmaya da “çelikle çoğaltma” denir. Elde edilen çelik, yeni kök veya dallar üreterek ana bitkiden bağımsız bir bitki hâline gelir. Çeliklerin doğrudan toprağa yerleştirilerek köklenmesi sağlanabileceği gibi su içinde köklendirilmesi de mümkündür.
Buna göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
- A) Doğrudan toprağa dikilen çelikler kökü olmadığı için fotosentez yapamaz.
- B) Çeliğin soğuk ve karanlık bir ortamda bekletilmesi fotosentezi hızlandırır.
- C) Çelikle çoğaltılan bitki kendi besinini üretemez.
- D) Hem toprağa dikilen hem de suda bekletilen çelikler kendi besinini üretebilir.
Çözüm:
Bu soruda bitkilerin eşeysiz üreme yöntemlerinden biri olan çelikle üremeyi ve fotosentez konusunu birleştirmemiz gerekiyor. Unutmayalım, fotosentez bitkinin kendi besinini üretmesidir ve bunun için ışık, su, karbondioksit ve klorofile (bitkiye yeşil rengini veren madde) ihtiyacı vardır.
Adım 1: Görselde ve metinde ne anlatılıyor? Bir bitkiden alınan yapraklı bir dal parçasının (çelik) hem suda hem de toprakta köklenip yeni bir bitki oluşturabildiği anlatılıyor. Bu çeliklerin yeşil yaprakları var. Bu bizim için önemli bir ipucu!
Adım 2: Şimdi şıkları fotosentez bilgimizle değerlendirelim.
- A şıkkı: “Doğrudan toprağa dikilen çelikler kökü olmadığı için fotosentez yapamaz.” diyor. Fotosentez nerede yapılır? Bitkinin yeşil kısımlarında, yani yapraklarında ve genç gövdelerinde! Köklerin görevi topraktan su ve mineral almaktır, fotosentez yapmak değil. Çeliğin yaprakları olduğu için fotosentez yapabilir. Bu ifade yanlış.
- B şıkkı: “Çeliğin soğuk ve karanlık bir ortamda bekletilmesi fotosentezi hızlandırır.” diyor. Fotosentezin kelime anlamını hatırlayalım: “foto” ışık demektir. Yani fotosentez için ışık şarttır. Karanlık bir ortamda fotosentez olmaz. Ayrıca soğuk da genellikle biyolojik olayları yavaşlatır. Bu ifade tamamen yanlış.
- C şıkkı: “Çelikle çoğaltılan bitki kendi besinini üretemez.” diyor. Kendi besinini üretmek demek, fotosentez yapmak demektir. A şıkkında da konuştuğumuz gibi, yaprakları olan bir çelik, ışık ve su bulduğu sürece pekâlâ fotosentez yapabilir ve kendi besinini üretebilir. Bu ifade de yanlış.
- D şıkkı: “Hem toprağa dikilen hem de suda bekletilen çelikler kendi besinini üretebilir.” diyor. Görseldeki her iki çeliğin de yeşil yaprakları var. Yani ikisinde de klorofil var. Biri suyunu topraktan, diğeri doğrudan içinde durduğu sudan alabilir. Her ikisi de ışık alan bir yere konulursa, fotosentez yaparak kendi besinlerini üretebilirler. Bu ifade doğru!
Sonuç:
Gördüğün gibi, doğru yorumu içeren seçenek D şıkkıdır.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Fen Bilimleri dersinde konuları bu şekilde birbiriyle ilişkilendirerek düşünmek çok önemlidir. Başarılar dilerim!