Merhaba sevgili öğrencilerim! Ben Sosyal Bilgiler öğretmeniniz. Bugün sizlerle birlikte eski Türklerin yaşamlarına dair bize ipuçları veren bu metinleri inceleyeceğiz ve aşağıdaki tabloyu dolduracağız. Bu metinler, onların nasıl yaşadığını, ne yiyip içtiğini ve nelerle uğraştığını anlamamız için harika birer kaynak.
Haydi, metinleri dikkatlice okuyarak tabloyu adım adım dolduralım!
Soru: Verilen metinlerden hareketle eski Türklerin coğrafi, siyasal, ekonomik ve kültürel özelliklerini ilgili alanlara yazınız.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu soruyu çözmek için yapmamız gereken şey, metinlerdeki bilgileri bir dedektif gibi bulup doğru kutucuklara yerleştirmek. Her bir metin bize farklı bir ipucu veriyor. Gelin bu ipuçlarını birlikte takip edelim.
Adım 1: Coğrafi Özellikler
Coğrafi özellikler denildiğinde aklımıza bir yerin iklimi, yeryüzü şekilleri, nehirleri, dağları gibi özellikler gelmelidir. Metinlerimizde bu konuyla ilgili neler var, bir bakalım.
“…Fırtınada bozkırda gök gibi gürler, Yolları toz dumana boğana kadar.”
“Uygur topraklarında ovadan geçen bir nehrin yönü değiştirilerek kanallarla bahçeler ve tarlalar sulanırdı.”
Bu cümlelerden anlıyoruz ki eski Türkler hem geniş bozkırlarda yaşamışlar hem de Uygurlar gibi yerleşik hayata geçenler nehirlerin bulunduğu verimli ovalarda tarım yapmışlar. O zaman bu kutucuğa şunları yazabiliriz:
- Geniş bozkırlarda yaşamışlardır.
- Hayatlarını sürdürdükleri yerlerde sert iklim koşulları (fırtına, toz) görülmektedir.
- Yerleşik hayata geçenler, tarım yapabilmek için nehir kenarlarındaki ovaları tercih etmişlerdir.
Adım 2: Siyasal Özellikler
Siyasal özellikler ise devlet yönetimi, diğer devletlerle ilişkiler, savaşlar, antlaşmalar gibi konuları içerir. Metinlerimizde bu konuda çok önemli bir ipucu var.
“Hun beyi ile evlendirilmiş Çinli bir prenses şunları söylemiştir:”
Bakın, bu cümle bize Hunlar ile Çinliler arasında bir evlilik olduğunu söylüyor. Eskiden devletler, aralarındaki barışı sağlamak veya dostluk kurmak için hükümdarlarının çocuklarını birbirleriyle evlendirirlerdi. Bu durum, tamamen siyasi bir hamleydi. Dolayısıyla bu kutucuğa şunu yazabiliriz:
- Devletler arası ilişkilerde barışı sağlamak amacıyla siyasi evlilikler yapmışlardır. (Örnek: Hun-Çin ilişkisi)
- Toplumun başında “bey” gibi yöneticiler bulunmaktaydı.
Adım 3: Ekonomik Özellikler
Ekonomik özellikler, insanların geçimlerini nasıl sağladıklarıdır. Yani tarım mı yapıyorlar, hayvancılık mı, yoksa ticaret mi? Metinlerimiz bu konuda bize iki farklı yaşam tarzı hakkında bilgi veriyor.
İlk metne bakalım:
“Yapağı eğirir keçe giyerler, Koyunun etini yerler, İçmem bakırla sunulan sütü,”
Koyun eti yemek, süt içmek, yünden keçe yapmak bize hangi ekonomik faaliyeti hatırlatıyor? Elbette hayvancılığı! Bu, göçebe yaşayan Türklerin temel geçim kaynağıydı.
Şimdi de üçüncü metne bakalım:
“Uygur topraklarında ovadan geçen bir nehrin yönü değiştirilerek kanallarla bahçeler ve tarlalar sulanırdı. Bu suların gücüyle büyük değirmenler işletilirdi. Ovada her türlü tahıl yetiştirilirdi. Örneğin kavun ve karpuz Çin’e bu bölgeden gitmişti.”
Burada ise tarlaları sulamak, tahıl yetiştirmek, değirmen işletmek gibi ifadeler görüyoruz. Bu da bize Uygurların tarımla uğraştığını gösteriyor. Hatta ürettikleri kavun ve karpuzu Çin’e göndermeleri, bir nevi ticaret yaptıklarını da düşündürebilir.
O zaman bu kutucuğa şunları yazalım:
- Göçebe yaşayan Türklerin temel geçim kaynağı hayvancılıktır. (Et, süt, yün üretimi)
- Yerleşik hayata geçen Uygurlar ise tarımla uğraşmışlardır. (Sulamalı tarım, tahıl ve meyve yetiştiriciliği)
- Su gücünden faydalanarak değirmenler işletmişlerdir.
Adım 4: Kültürel Özellikler
Kültürel özellikler ise bir toplumun yaşam tarzını, geleneklerini, eğlencelerini, giyimini, müziğini, sporunu içerir. Metinlerimizde bu konuda çok güzel bilgiler var.
“Yapağı eğirir keçe giyerler… Davulu her gece durmaz döverler…”
“Eski Türk bayramlarının en önemli kısmını eğlenceler oluşturuyordu… burada at ve ok yarışları yapılmakta, ayak topu oynanmakta, ayrı ayrı veya grup halinde neşeli şarkılar söylenmekteydi.“
Bu cümlelerden ne kadar renkli bir sosyal yaşamları olduğunu görüyoruz, değil mi? Bayramlar yapıyorlar, yarışmalar düzenliyorlar, müzik dinleyip şarkılar söylüyorlar. O zaman bu son kutucuğumuzu da dolduralım:
- Bayramları ve şölenleri sosyal hayatlarında önemli bir yer tutar.
- Giyimde keçeyi kullanmışlardır.
- Müzik hayatlarında önemli bir yer tutar (davul çalmak, şarkılar söylemek).
- At ve ok yarışları gibi hem askeri becerilerini geliştiren hem de eğlenceli olan sporlar yapmışlardır.
- Ayak topu gibi oyunlar oynamışlardır.
İşte bu kadar! Metinlerdeki ipuçlarını kullanarak tablomuzun bütün bölümlerini başarıyla doldurduk. Gördüğünüz gibi, eski metinler bize geçmiş hakkında ne kadar da çok şey anlatıyor. Harika bir iş çıkardınız çocuklar!