Merhaba sevgili öğrencilerim! Ben Sosyal Bilgiler öğretmeniniz. Bugün sizlerle birlikte kitabımızdaki bu güzel etkinlikleri yapacağız. Bu etkinlikler, eski Türk devletleri olan Asya Hun, Göktürk ve Uygurları daha iyi anlamamıza yardımcı olacak. Haydi, kalemlerimizi hazırlayalım ve başlayalım!
Etkinlik Zamanı 1
Asya Hun, Göktürk ve Uygurların siyasal, ekonomik ve kültürel özelliklerini karşılaştırarak benzerliklerini, farklılıklarını balık kılçığı diyagramı üzerine yazınız.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte bizden üç büyük Türk devletini karşılaştırmamız isteniyor. Balık kılçığı diyagramı, bir konunun nedenlerini veya özelliklerini düzenli bir şekilde göstermek için kullanılır. Burada ise balığın üst kılçıklarına bu üç devletin benzer yönlerini, alt kılçıklarına ise farklı yönlerini yazacağız. Haydi dolduralım!
Unutmayın, bu devletler aynı coğrafyada, benzer koşullarda yaşamış olsalar da zamanla aralarında önemli farklar oluşmuştur.
BENZERLİKLER (Balığın Üst Kısmı)
- Siyasal Benzerlikler:
- Devletin başında “Kağan”, “Hakan” veya “Şanyü” gibi unvanlar taşıyan bir hükümdar bulunurdu.
- Devleti yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Buna “Kut” inancı denirdi.
- Devlet meselelerinin görüşüldüğü “Kurultay” (Toy) adında bir meclisleri vardı.
- Orduları, Mete Han’ın bulduğu onlu sisteme göre düzenlenmişti.
- Ekonomik Benzerlikler:
- Ekonomilerinin temeli hayvancılığa dayanıyordu.
- İpek Yolu üzerinde ticaret yaparak gelir elde ediyorlardı.
- Genellikle göçebe (konargöçer) bir yaşam tarzları vardı.
- Kültürel Benzerlikler:
- Gök Tanrı dinine inanıyorlardı. (Uygurların din değiştirmesinden önceki ortak özellik)
- Savaşçı ve bağımsızlıklarına düşkün bir toplum yapısına sahiptiler.
- Atı evcilleştirmişler ve savaşta çok etkili kullanmışlardı.
- Öldükten sonra yaşama inandıkları için mezarlarına değerli eşyalarını koyarlardı. Bu mezarlara “kurgan” denirdi.
FARKLILIKLAR (Balığın Alt Kısmı)
- Siyasal Farklılıklar:
- Göktürkler, tarihte “Türk” adıyla kurulan ilk devlettir. Bu, Hunlar ve Uygurlardan en belirgin siyasi farklarıdır.
- Uygurlar, yerleşik hayata geçtikleri için başkentleri (Ötüken, Karabalgasun) olan şehirler kurmuşlardır. Hunlar ve Göktürkler ise daha çok göçebe bir devlet yapısına sahipti.
- Ekonomik Farklılıklar:
- En temel ekonomik fark, Uygurların tarım yapmasıdır. Uygurlar, yerleşik hayata geçerek tarlalar ekip biçmeye başlamışlardır. Hunlar ve Göktürklerde ise temel geçim kaynağı hayvancılıktı.
- Uygurlar şehirler kurarak ticaret ve zanaatkârlıkta diğerlerine göre daha çok gelişmişlerdir.
- Kültürel Farklılıklar:
- En büyük kültürel fark dindedir. Uygurlar, Maniheizm dinini benimsemişlerdir. Bu din, savaşmayı ve et yemeyi yasakladığı için Uygurların yaşam tarzını tamamen değiştirmiştir. Hunlar ve Göktürkler ise Gök Tanrı inancını sürdürmüşlerdir.
- Göktürkler, kendilerine ait Göktürk (Orhun) Alfabesi‘ni kullanarak ilk yazılı eserlerimiz olan Orhun Yazıtları‘nı bırakmışlardır.
- Uygurlar, yerleşik hayatın etkisiyle mimari (tapınaklar, evler), sanat (duvar resimleri-fresk) ve edebiyat alanlarında Hun ve Göktürklere göre çok daha fazla eser bırakmışlardır. Kendilerine ait Uygur Alfabesi‘ni geliştirmişlerdir.
Etkinlik Zamanı 2
Aşağıdaki tarih şeridine konu içinde tanıtılan Türk devletlerinin tarihindeki önemli olayları yazınız.
Çözüm:
Çocuklar, tarih şeridi olayları oluş sırasına göre görmemizi sağlayan harika bir araçtır. Şimdi bu şeridi, öğrendiğimiz Türk devletleriyle ilgili en önemli dört olayla dolduralım. Geçmişten günümüze doğru sıralayacağız.
Adım 1: İlk kutucuk
Asya Hun Devleti’nin Kurulması ve Mete Han Dönemi (MÖ 209)
Bildiğimiz ilk büyük Türk devleti Asya Hunlarıdır. Özellikle Mete Han döneminde en güçlü zamanlarını yaşamışlar ve bugün bile ordumuzda kullanılan onlu sistemi kurmuşlardır. Bu, tarihimizin önemli bir başlangıcıdır.
Adım 2: İkinci kutucuk
Göktürk Devleti’nin Kurulması (MS 552)
Tarihte ilk defa “Türk” adını bir devlet ismi olarak kullanan Göktürkler, Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. Bu olay, Türk kimliğinin siyasi olarak ortaya çıkması açısından çok değerlidir.
Adım 3: Üçüncü kutucuk
Orhun Yazıtları’nın Dikilmesi (MS 732-735)
II. Göktürk Devleti zamanında Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen bu anıtlar, Türkçenin ilk yazılı örnekleridir. Türk tarihi ve kültürü hakkında bize doğrudan bilgi veren bir hazine gibidir.
Adım 4: Dördüncü kutucuk
Uygurların Yerleşik Hayata Geçmesi (MS 762 sonrası)
Uygur Kağanı Bögü Kağan’ın Mani dinini kabul etmesiyle Türkler ilk defa toplu olarak yerleşik hayata geçmeye başladılar. Bu olay, Türklerin yaşam tarzını kökünden değiştirmiş; tarım, şehirleşme ve sanatta yeni bir dönemi başlatmıştır.
Harika iş çıkardınız çocuklar! Bu etkinliklerle eski Türk devletlerinin hem ortak yönlerini hem de onları birbirinden ayıran özellikleri öğrenmiş olduk. Unutmayın, tarih geçmişi öğrenerek geleceğe ışık tutmaktır. Aklınıza takılan bir soru olursa her zaman sorabilirsiniz!