8. Sınıf Fen Bilimleri Ders Kitabı Cevapları Meb Yayınları Sayfa 86
Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Fen Bilimleri öğretmeniniz.
Bugün karşımıza çıkan bu kalıtım sorusunu birlikte, adım adım inceleyerek çözeceğiz. Bu tür sorular, Mendel’in bezelyelerle yaptığı o meşhur deneyleri anlamamız için harika bir fırsattır. Hazırsanız, başlayalım!
Soru 5) Bir araştırmada bezelye bitkisinin tohum renginin kalıtımıyla ilgili aşağıdaki çaprazlamalar yapılmıştır.
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Çözüm:
Sevgili gençler, bu soruyu çözebilmek için görseldeki çaprazlamaları dikkatlice analiz etmemiz gerekiyor. Bize verilen ipuçlarını kullanarak karakterlerin baskın mı yoksa çekinik mi olduğunu bulmalı, ardından da bezelyelerin genotipleri hakkında yorum yapmalıyız.
Adım 1: Baskın ve Çekinik Karakteri Belirleyelim
Öncelikle ilk çaprazlamaya bakalım. Sarı tohumlu bir bezelye ile yeşil tohumlu bir bezelye çaprazlanmış ve oluşan birinci kuşaktaki (F1 dölü) bezelyelerin hepsi, yani %100’ü sarı tohumlu olmuş.
Kalıtımda bir kuralımız vardı, hatırlayalım: İki farklı saf döl (arı döl) karakter çaprazlandığında, birinci kuşakta ortaya çıkan özellik baskın (dominant), gizli kalan, yani fenotipte (dış görünüşte) etkisini gösteremeyen özellik ise çekinik (resesif) karakterdir.
Burada sarı tohum rengi, yeşil tohum rengine baskın gelmiş ve yeşil rengin ortaya çıkmasını engellemiş.
O halde;
- Sarı tohum rengi aleli baskın karakterdir. Bunu büyük harfle gösterelim: S
- Yeşil tohum rengi aleli ise çekinik karakterdir. Bunu da küçük harfle gösterelim: s
Adım 2: Ata ve Birinci Kuşak Bezelyelerin Genotiplerini Bulalım
Birinci kuşakta yavruların tamamının aynı fenotipte (sarı) olması için, çaprazlanan ata bireylerin saf döl (homozigot) olması gerekir.
- Baskın karakter olan sarı tohumlu ata bezelyenin genotipi SS (saf döl baskın) olmalıdır.
- Çekinik karakter olan yeşil tohumlu ata bezelyenin genotipi ise zaten sadece ss (saf döl çekinik) olabilir. Çünkü çekinik bir özelliğin ortaya çıkabilmesi için iki çekinik alelin bir arada olması şarttır.
Bu iki bezelyeyi (SS x ss) çaprazladığımızda, oluşan birinci kuşaktaki (F1) tüm bezelyeler babadan ‘S’ alelini, anneden ‘s’ alelini alacağı için genotipleri Ss (melez döl veya heterozigot) olur. Fenotipleri ise baskın karakterin etkisiyle %100 sarı olur. Bu durum, görseldeki sonuçla tamamen uyumlu!
Adım 3: İkinci Kuşağı Analiz Edelim
Görselde, birinci kuşaktan alınan iki bezelye kendi arasında çaprazlanıyor. Yani Ss genotipli iki sarı bezelye çaprazlanıyor (Ss x Ss).
Bu çaprazlama sonucunda oluşan genotipler şunlardır: SS, Ss, Ss, ss.
Fenotiplerine (dış görünüşlerine) baktığımızda ise:
- SS -> Sarı tohumlu
- Ss -> Sarı tohumlu
- Ss -> Sarı tohumlu
- ss -> Yeşil tohumlu
Sonuç olarak, yavruların %75’i sarı tohumlu, %25’i ise yeşil tohumlu olur. Bu da görseldeki ikinci kuşak sonucuyla birebir aynı. Demek ki analizimiz doğru yolda ilerliyor.
Adım 4: Şıkları Değerlendirelim
Artık tüm bilgilere sahip olduğumuza göre şıkları tek tek inceleyebiliriz:
A) Birinci kuşakta oluşan sarı tohumlu bezelyeler, yeşil tohumlu bezelye ile çaprazlandığında oluşan bezelyelerin tamamı sarı tohumlu olur.
Analiz: Birinci kuşaktaki sarı bezelyenin genotipi Ss idi. Yeşil tohumlu bir bezelyenin genotipi ise ss‘dir. Bu ikisini çaprazlayalım (Ss x ss). Sonuçta Ss (sarı) ve ss (yeşil) genotipli bezelyeler oluşur. Yani yavruların %50’si sarı, %50’si yeşil olur. Şıkta “tamamı sarı olur” dediği için bu ifade yanlıştır.
B) Birinci kuşakta bezelyelerin tamamının sarı olmasının nedeni, çaprazlanan sarı tohumlu bezelyenin melez döl olmasıdır.
Analiz: Birinci kuşakta sonucun %100 sarı çıkması için ata sarı bezelyenin saf döl baskın (SS) olması gerektiğini Adım 2’de bulmuştuk. Eğer melez döl (Ss) olsaydı, sonuç %100 sarı olmazdı. Bu ifade yanlıştır.
C) Birinci kuşakta oluşan bezelyelerin tamamı melez döldür ancak çekinik karakter, fenotipte etkisini gösterememiştir.
Analiz: Evet, Adım 2’de birinci kuşaktaki tüm bezelyelerin genotipini Ss yani melez döl olarak bulduk. Bu bezelyelerin hepsi sarı renkteydi, yani genlerinde ‘s’ (yeşil) aleli olmasına rağmen bu özellik dış görünüşlerine yansımamıştı. Çekinik karakter olan yeşil renk, baskın karakterin yanında gizli kalmıştır. Bu ifade doğrudur.
D) İkinci kuşakta oluşan sarı tohumlu bezelyelerin genotipinin saf döl baskın karakter olma ihtimali kesinlikle yoktur.
Analiz: Adım 3’te ikinci kuşağın genotiplerine bakmıştık: SS, Ss, Ss, ss. Bu kuşaktaki sarı renkli bezelyelerin genotipleri SS ve Ss‘dir. Gördüğünüz gibi, SS (saf döl baskın) genotipli bezelye oluşma ihtimali vardır (4 yavrudan 1 tanesi). Bu nedenle “kesinlikle yoktur” ifadesi yanlıştır.
Sonuç
Tüm adımları ve şıkları incelediğimizde, doğru ifadenin C seçeneğinde yer aldığını görüyoruz.
Doğru Cevap: C