Harika bir çalışma! Fen Bilimleri dersimizin en zevkli konularından olan Kalıtım ile ilgili bu soruları birlikte çözelim. Tıpkı bir dedektif gibi ipuçlarını takip ederek cevaplara ulaşacağız. Hazır mısın?
2) Bezelye bitkisinde uzun boy aleli “U”, kısa boy aleli ise “u” ile gösterilmektedir. Buna göre aşağıda verilen ifadelerin karşısına genotip gösterimlerini yazınız.
Bu soruyu çözmeden önce birkaç önemli kavramı hatırlayalım. Homozigot, bir karakter için anne ve babadan gelen alellerin (genlerin) aynı olması demekti (Mesela UU veya uu gibi). Melez ise bu alellerin birbirinden farklı olması demekti (Uu gibi). Baskın alel (büyük harfle gösterilir) varken, çekinik alelin (küçük harfle gösterilir) etkisi ortaya çıkmazdı.
- Homozigot uzun boylu bezelye:
Adım 1: “Uzun boylu” baskın bir özellik olduğu için “U” alelini içermeli.
Adım 2: “Homozigot” dendiği için her iki alelin de aynı olması gerekiyor.
Sonuç: Bu durumda genotipimiz UU olur. - Kısa boylu bezelye:
Adım 1: “Kısa boy” çekinik bir özelliktir ve “u” aleli ile gösterilir.
Adım 2: Çekinik bir özelliğin dış görünüşte (fenotipte) ortaya çıkabilmesi için o bireyin her iki alelinin de çekinik olması gerekir. Yani homozigot çekinik olmalıdır.
Sonuç: Bu yüzden genotipimiz uu olmak zorundadır. - Melez uzun boylu bezelye:
Adım 1: “Uzun boylu” olduğu için baskın olan “U” alelini kesinlikle taşımalı.
Adım 2: “Melez” (diğer adıyla heterozigot) dendiği için alellerin birbirinden farklı olması gerekiyor.
Sonuç: O halde genotipimiz Uu şeklinde yazılır.
3) Aşağıda yeşil renkli bezelyelerin çaprazlanması ve çaprazlanma sonucu oluşan bezelyeler verilmiştir. Buna göre noktalı yerlere bezelyelerin genotiplerini yazınız. (Yeşil meyve rengine sahip bezelyeler “Y”, sarı meyve rengine sahip bezelyelere “y” baskındır.):
Bu çaprazlama bulmacasını çözmek için en büyük ipucumuz en altta! Hadi başlayalım.
Adım 1: Yavruları İnceleyelim
Çaprazlama sonucunda 3 tane yeşil ve 1 tane sarı bezelye oluşmuş. Soruda sarı rengin çekinik (“y”) olduğu bilgisi verilmiş. Bir özelliğin çekinik olabilmesi için genotipinin yy olması şarttır. Demek ki sarı bezelyenin genotipi yy.
Adım 2: Anne ve Babayı Tahmin Edelim
Sarı bezelye (yy), “y” alellerinden birini anneden, diğerini de babadan almak zorundadır. Bu demektir ki, hem anne bezelyede hem de baba bezelyede kesinlikle “y” aleli bulunuyor.
Adım 3: Anne ve Babanın Genotipini Bulalım
Görsele baktığımızda anne ve babanın ikisinin de yeşil renkli olduğunu görüyoruz. Yeşil renk baskın (“Y”) olduğuna göre, her ikisinde de “Y” aleli olmalı. Bir önceki adımda ikisinde de “y” aleli olması gerektiğini bulmuştuk. Bu iki bilgiyi birleştirirsek, hem annenin hem de babanın genotipi melez, yani Yy olmalıdır.
Adım 4: Boşlukları Dolduralım
Artık her şeyi biliyoruz, şimdi şemadaki boşlukları doldurabiliriz:
- Çaprazlanan Ata Bezelyeler (En üsttekiler):Yy X Yy
- Ata Bezelyelerden Gelen Gametler (Ortadakiler): Soldaki Yy’den Y ve y gametleri gelir. Sağdaki Yy’den de yine Y ve y gametleri gelir.
- Oluşan Yavru Bezelyeler (En alttakiler):
1. Bezelye (Yeşil): Anneden Y, babadan Y gelirse genotipi YY olur.
2. Bezelye (Yeşil): Anneden Y, babadan y gelirse genotipi Yy olur.
3. Bezelye (Yeşil): Anneden y, babadan Y gelirse genotipi Yy olur.
4. Bezelye (Sarı): Anneden y, babadan y gelirse genotipi yy olur.
4) Akraba evliliklerinin genetik açıdan olası sonuçlarının neler olabileceğini aşağıda verilen bölüme yazınız.
Bu çok önemli bir konu. Akraba evliliğinin neden riskli olduğunu genetik bilimi çok güzel açıklıyor.
Adım 1: Gizli Taşınan Hastalıklar
Hepimizin genlerinde, tıpkı bezelyelerdeki kısa boyluluk gibi, bazı hastalıklara yol açan çekinik aleller bulunabilir. Sağlıklı olduğumuz için bu aleller, baskın olan sağlıklı alel tarafından gizlenir. Yani birçok insan, hasta olmasa da bir genetik hastalığın “taşıyıcısı” olabilir.
Adım 2: Akrabalık ve Benzer Genler
Akrabalar, ortak atalardan geldikleri için genetik olarak birbirlerine çok benzerler. Bu durum, aynı “gizli” ve “çekinik” hastalık alelini taşıma ihtimallerini de artırır.
Adım 3: Risk Nasıl Ortaya Çıkıyor?
Eğer birbirleriyle akraba olan ve tesadüfen aynı çekinik hastalık genini taşıyan iki kişi evlenirse, çocuklarının bu hastalığa sahip olma riski artar. Çünkü çocuğun hem annesinden hem de babasından bu çekinik hastalık alelini alma ihtimali ortaya çıkar. İki çekinik alel bir araya geldiğinde ise hastalık kendini gösterir.
Özetle: Akraba evliliği, genetik hastalıkları yoktan var etmez. Ancak, aile içinde gizli olarak taşınan çekinik genlerin çocuklarda bir araya gelme olasılığını artırır. Bu nedenle, akraba evliliği yapan çiftlerin çocuklarında genetik hastalıkların görülme riski, akraba olmayan çiftlere göre daha yüksektir.