Harika bir etkinlik, hadi gel bu güzel deneyi birlikte yorumlayalım ve soruları cevaplayalım! Fen bilimleri dersinin en zevkli yanlarından biri de böyle deneyler yaparak konuları daha iyi anlamaktır.
Soru 1: Kireç sularında ne gibi değişiklikler gözlemlediniz? Açıklayınız.
Bu soruyu cevaplamak için önce bitkilerin yaptığı iki önemli olayı hatırlamamız gerekiyor: Fotosentez ve Solunum. Unutma, tüm canlılar gibi bitkiler de gece gündüz solunum yaparlar. Ama fotosentezi sadece ışık varken yapabilirler.
Deneyimizde iki farklı ortam var: biri ışıklı, diğeri karanlık. Kireç suyunun da karbondioksit gazını görünce bulandığını aklımızda tutalım.
Adım 1: Işıklı Ortamdaki Düzeneği İnceleyelim
Bu düzenekte bitkimiz ışık aldığı için hem fotosentez hem de solunum yapar.
- Solunum ile: Ortama karbondioksit (CO₂) verir.
- Fotosentez ile: Ortamdan karbondioksit (CO₂) alır.
Gündüzleri, yani ışık varken, bitkiler genellikle solunumla ürettiklerinden çok daha fazla karbondioksiti fotosentez için kullanırlar. Yani ortamdaki karbondioksiti adeta süpürürler! Bu yüzden fanusun içindeki karbondioksit miktarı artmaz, hatta azalır. Sonuç olarak, ışıklı ortamdaki kireç suyunda herhangi bir bulanma gözlemlemeyiz ya da çok çok az bir bulanma olur.
Adım 2: Karanlık Ortamdaki Düzeneği İnceleyelim
Bu düzenekte ise bitkimiz ışık alamadığı için fotosentez yapamaz. Ama solunum yapmaya devam eder, çünkü solunum yaşamak için enerji üretmektir ve bu 7/24 devam eder.
- Solunum ile: Sürekli olarak ortama karbondioksit (CO₂) verir.
- Fotosentez:Yapılamaz! Bu yüzden ortamdaki karbondioksit kullanılamaz.
Bitki sürekli ortama karbondioksit verdiği ve bu gazı tüketen fotosentez olayı da gerçekleşmediği için fanusun içinde karbondioksit birikir. Biriken bu gaz da kireç suyuyla etkileşime girer. Sonuç olarak, karanlık ortamdaki kireç suyu zamanla bulanır.
Sonuç: Deneyin sonunda karanlık ortamdaki fanusta bulunan kireç suyunun bulandığını, aydınlık ortamdaki kireç suyunda ise belirgin bir değişiklik olmadığını gözlemleriz. Bu durum bize bitkilerin karanlıkta sadece solunum yaparak karbondioksit ürettiğini, aydınlıkta ise fotosentezin solunumdan daha hızlı gerçekleştiğini kanıtlar.
Soru 2: Fanusların iç yüzeyinde oluşan su damlacıklarının oluşma sebebi ne olabilir? Açıklayınız.
Bu sorunun cevabı bitkilerin yaptığı bir başka harika olayda gizli: Terleme (Transpirasyon).
Adım 1: Terleme Nedir?
Tıpkı bizlerin sıcak havalarda terlemesi gibi, bitkiler de yapraklarındaki gözenekler (stoma) aracılığıyla fazla suyu dışarıya su buharı olarak atarlar. Bu olaya terleme diyoruz. Bitki topraktan aldığı suyun büyük bir kısmını bu yolla atmosfere geri verir.
Adım 2: Su Damlacıkları Nasıl Oluşur?
Bitkinin terleme ile dışarı attığı su buharı, kapalı bir ortam olan fanusun içinde birikir. Bu su buharı, fanusun daha soğuk olan iç yüzeyine çarptığında yoğuşur. Yani gaz halden (su buharı) sıvı hale (su damlası) geçer. Tıpkı banyodan sonra aynanın buğulanması ya da soğuk bir bardağın dışında su damlacıklarının oluşması gibi!
Sonuç: Fanusların iç yüzeyindeki su damlacıklarının sebebi, bitkinin terleme yoluyla ortama verdiği su buharının, fanusun iç çeperinde yoğuşmasıdır. Bu durum her iki düzenekte de gözlemlenir çünkü bitki hem aydınlıkta hem de karanlıkta terleme yapmaya devam eder.