Harika bir çalışma! Sevgili öğrencilerim, gelin bu “Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi” ünitesi değerlendirme sorularını birlikte, adım adım ve anlayarak çözelim. Fen Bilimleri dersini daha da seveceğinize eminim!
A. Aşağıdaki soruları defterinize cevaplayınız.
1) Besin ağı nedir? Açıklayınız.
Sevgili gençler, doğada canlılar arasındaki beslenme ilişkilerini gösteren zincirler vardır. Mesela otu çekirge yer, çekirgeyi kurbağa, kurbağayı da yılan yer. Bu tek bir yoldur ve buna besin zinciri deriz.
Ancak doğa bu kadar basit değildir, değil mi? Bir kurbağa sadece çekirge yemez, başka böcekleri de yer. Bir yılan sadece kurbağa değil, fare de yiyebilir. İşte doğadaki bu iç içe geçmiş, birden fazla besin zincirinin oluşturduğu karmaşık yapıyabesin ağı diyoruz. Besin ağını, bir ekosistemdeki “kim kimi yer?” sorusunun büyük ve karmaşık bir haritası gibi düşünebilirsiniz.
2) Etçil, otçul ve hepçil canlılara örnekler veriniz.
Canlıları beslenme alışkanlıklarına göre üç gruba ayırırız. Haydi bu grupları ve örneklerini hatırlayalım:
- Otçul (Herbivor): Sadece bitkilerle, yani üreticilerle beslenen canlılardır. Örneğin; koyun, inek, at, tavşan, zürafa.
- Etçil (Karnivor): Sadece diğer hayvanları yiyerek beslenen canlılardır. Örneğin; aslan, kurt, kartal, köpek balığı.
- Hepçil (Omnivor): Hem bitkilerle hem de hayvanlarla beslenen canlılardır. Biz insanlar gibi! Örneğin; insan, ayı, karga, tavuk.
3) Ekoloji piramitlerinde enerji kaybı yaşanmasının sebeplerini açıklayınız.
Bu çok önemli bir konu! Ekoloji piramidini bir enerji merdiveni gibi düşünelim. En altta üreticiler (bitkiler) bulunur ve yukarı doğru çıktıkça tüketiciler sıralanır.
Adım 1: Bir canlı, başka bir canlıyı yediğinde, yediği canlının enerjisinin tamamını alamaz. Enerjinin sadece yaklaşık %10‘u bir üst basamağa aktarılır.
Adım 2: Peki geri kalan %90’lık büyük enerji nereye gidiyor?
- Canlılar bu enerjinin büyük bir kısmını kendi yaşamsal faaliyetleri için kullanır. Yani hareket etmek, nefes almak, vücut sıcaklığını korumak gibi işler için harcarlar.
- Enerjinin bir kısmı da çevreye ısı olarak yayılır.
İşte bu yüzden piramidin tepesine doğru çıkıldıkça aktarılan enerji miktarı azalır. Bu duruma enerji kaybı denir.
4) Üretici canlılara örnekler veriniz.
Üretici canlılar, kendi besinini kendisi üreten harika canlılardır! Ekosistemin temelini onlar oluşturur. Bunu genellikle fotosentez yoluyla yaparlar. İşte bazı örnekler:
- Tüm yeşil bitkiler (ağaçlar, otlar, çiçekler, çalılar)
- Su yosunları (Algler)
- Siyanobakteriler (Mavi-yeşil algler olarak da bilinirler)
- Öglena gibi bazı protistalar
5) Fotosentez nedir? Açıklayınız.
Fotosentez, kelime anlamıyla “ışıkla üretmek” demektir. Üretici canlıların, güneş ışığı enerjisini kullanarak kendi besinlerini (glikoz/şeker) yapma işlemidir. Bu işlem sırasında havaya bizler için çok değerli olan oksijeni verirler.
Fotosentezin basit formülü şöyledir:
Karbondioksit + Su —(Güneş Işığı ve Klorofil)—> Besin (Glikoz) + Oksijen
Kısacası bitkilerin kendi mutfaklarında, güneş enerjisiyle yemek pişirmesidir diyebiliriz!
6) Oksijenli solunum sonucu açığa çıkan maddeleri açıklayınız.
Bizim ve pek çok canlının besinlerden enerji elde etmek için yaptığı işleme oksijenli solunum denir. Bu işlem, fotosentezin tam tersi gibidir.
Besinleri (glikoz) oksijenle yakarız ve sonuçta ortaya şunlar çıkar:
- Karbondioksit (CO₂): Nefes verdiğimizde dışarı attığımız gazdır.
- Su (H₂O): Vücudumuzda kullanılır veya su buharı olarak dışarı atılır.
- ATP (Enerji): En önemlisi budur! ATP, hücrelerimizin kullanabileceği enerji paketçiğidir. Tüm yaşamsal faaliyetlerimizi bu enerji sayesinde yaparız.
7) Azot döngüsü nedir? Açıklayınız.
Havada bol miktarda azot gazı (%78) bulunmasına rağmen, bitkiler ve hayvanlar bu azotu doğrudan kullanamazlar. Azotun canlılar tarafından kullanılabilir hale gelmesi ve sonra tekrar atmosfere dönmesi olayına azot döngüsü denir.
Adım 1: Şimşek, yıldırım gibi doğa olayları ve topraktaki bazı özel bakteriler (azot bağlayıcı bakteriler) havadaki azotu toprağa bağlar.
Adım 2: Bitkiler bu azotu kökleriyle topraktan alarak kendi yapılarına katarlar.
Adım 3: Otçul hayvanlar bitkileri yiyerek, etçil hayvanlar da otçulları yiyerek azotu vücutlarına alırlar.
Adım 4: Canlılar öldüğünde veya atıklarını bıraktığında, topraktaki ayrıştırıcılar devreye girer. Bu canlıların yapısındaki azotu tekrar toprağa karıştırırlar.
Adım 5: Topraktaki bazı başka bakteriler ise bu azotu tekrar gaz haline getirerek atmosfere geri gönderir. İşte bu harika döngü sürekli devam eder.
8) Ozon tabakasının seyrelme nedenleri nelerdir? Açıklayınız.
Ozon tabakası, atmosferimizin üst kısımlarında bulunan ve bizi Güneş’in zararlı ultraviyole (UV) ışınlarından koruyan doğal bir kalkandır.
Bu kalkanın incelmesine, yani seyrelmesine neden olan en büyük etken, insanların ürettiği bazı kimyasal gazlardır. Bu gazların en bilineni Kloroflorokarbon (CFC) gazlarıdır. Bu gazlar eskiden:
- Buzdolaplarında ve klimalarda soğutucu olarak,
- Deodorant ve sprey kutularında itici gaz olarak,
- Yangın söndürücülerde
kullanılıyordu. Atmosfere salınan bu gazlar ozon tabakasına kadar yükselip oradaki ozon moleküllerini parçalayarak tabakanın incelmesine neden olmuştur.
9) Küresel iklim değişikliğinin olası sonuçları nelerdir? Açıklayınız.
Atmosfere saldığımız sera gazları (özellikle karbondioksit) Dünya’nın bir yorgan gibi ısınmasına neden oluyor. Buna küresel ısınma, bunun sonucunda oluşan uzun vadeli değişikliklere de küresel iklim değişikliği diyoruz. Olası ve hatta görmeye başladığımız sonuçları şunlardır:
- Buzulların erimesi ve deniz seviyesinin yükselmesi.
- Şiddetli kasırgalar, seller ve kuraklıklar gibi aşırı hava olaylarının artması.
- Birçok bitki ve hayvan türünün neslinin tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalması.
- Tarım alanlarının verimsizleşmesi ve içme suyu kaynaklarının azalması.
- Mevsimlerin dengesinin bozulması.
10) Geri dönüşümün ülke ekonomisine katkısı nelerdir? Açıklayınız.
Geri dönüşüm, sadece çevreyi korumakla kalmaz, aynı zamanda ülke ekonomisine de büyük faydalar sağlar. Nasıl mı?
- Hammadde Tasarrufu: Atıkları kullanarak yeni ürünler yaptığımızda, yeni hammadde (ağaç, petrol, metal cevheri vb.) kullanmamıza gerek kalmaz. Bu hammaddeleri ithal ediyorsak, yurt dışına daha az para öderiz.
- Enerji Tasarrufu: Sıfırdan bir ürün yapmak, geri dönüştürülmüş malzemeden yapmaktan çok daha fazla enerji gerektirir. Örneğin, geri dönüştürülmüş alüminyumdan kutu yapmak, sıfırdan yapmaya göre %95 daha az enerji harcar. Bu da enerji maliyetlerini düşürür.
- Yeni İş Alanları: Geri dönüşüm tesislerinin kurulması, atıkların toplanması, ayrıştırılması gibi işler için yeni istihdam alanları, yani yeni iş imkanları ortaya çıkar.
- Çöp Alanlarının Ömrünü Uzatır: Daha az çöp ürettiğimiz için çöp depolama alanları daha yavaş dolar ve yeni alanlar açmak için para harcamamıza gerek kalmaz.
B. Aşağıda çerçeve içerisinde bazı ifadeler verilmiştir. Bu ifadelerden uygun olanları kullanarak cümlelerde boş bırakılan yerleri doldurunuz.
1) Ölü bitki ve hayvan atıklarından beslenen canlılara ayrıştırıcı canlılar denir.
2) Birinci dereceden tüketicilere koyun örnek olarak verilebilir.
3) Birbiri içerisine geçmiş besin zincirlerine besin ağı denir.
4) Ekoloji piramitlerinde üreticiden tüketicilere doğru gidildikçe birey sayısı azalır.
5) Fotosentez yapan canlılara yeşil bitkiler örnek verilebilir. (Not: Kutucukta sadece “yeşil” yazdığı için bu kelimeyi kullanıyoruz.)
6) Oksijenli solunumda, fermantasyona göre daha fazla enerji üretilir.
7) Canlılar farklı besinlerden elde ettikleri enerjiyi ATP şekline çevirerek kullanırlar.
8) Hamurun mayalanmasını sağlayan bazı bakteriler ve mayalar gibi fermantasyon yapan canlılardır. (Not: Kutucuktaki en uygun ifade budur.)
9) Canlıların yapısında bulunan elementlerin tekrar tekrar doğada kullanılmasına madde döngüsü denir.
10) Güneşin zararlı ışınlarını süzerek koruyucu bir tabaka oluşturan atmosfer bölümüne ozon tabakası denir.
11) Belli bir nüfusun, doğada ne kadar yük oluşturduğunu hesaplamak için oluşturulmuş yönteme ekolojik ayak izi denir.
12) Fotosentez hızı yeşil ışıkta en azdır. (Not: Bitkiler yeşil ışığı yansıttığı için en az bu renkte fotosentez yaparlar.)
13) Sürdürülebilir kalkınmanın en önemli ayaklarından biri de geri dönüşümdür.