Merhaba sevgili öğrencilerim! Fen Bilimleri dersimizin bu bölümünde enerji dönüşümleri ve çevre ile ilgili harika sorular çözeceğiz. Hazırsanız, ilk sorumuzla başlayalım!
C. Aşağıdaki bilgiler doğru ise yay ‘D’, yanlış ise ‘Y’ yazınız.
1. (…) Besin zincirleri üreticiler ile başlamak zorundadır.
2. (…) Fare ve ayı hepçil canlılara örnektir.
3. (…) İç içe geçmiş besin zincirlerine enerji piramidi denir.
4. (…) Üreticilerden tüketicilere doğru gidildikçe vücut büyüklüğü genellikle artar.
5. (…) Fotosentez olayında besin ve oksijen kullanılır.
6. (…) Bitkiler, sadece Güneş ışığı varlığında fotosentez yapabilir.
7. (…) Tüm canlılar solunum yapar.
8. (…) Solunum olayının su döngüsüne katkısı yoktur.
9. (…) Ülkeler, küresel iklim değişikliği ile ilgili ortak bir uzlaşmaya varamamışlardır.
10. (…) Cam, plastik ve ahşap atıkları, geri dönüşüm yapılabilen maddelerdir.
Bu soruda her bir cümlenin doğru mu yanlış mı olduğunu belirleyeceğiz. Gelin birlikte inceleyelim:
* **1. Besin zincirleri üreticiler ile başlamak zorundadır.**
* Evet, besin zincirlerinin ilk basamağında her zaman Güneş enerjisini kullanarak kendi besinini üreten üreticiler (bitkiler gibi) bulunur. Bu yüzden bu ifade **D** (Doğru) olacaktır.
* **2. Fare ve ayı hepçil canlılara örnektir.**
* Fareler genellikle otçul olsa da, bazı türleri böcek de yiyebilir. Ayılar ise hem et hem de ot yiyebilen canlılardır, yani hem etçil hem otçuldurlar. Hepçil canlılar hem et hem de ot ile beslenen canlılardır. Bu durumda fareyi kesinlikle hepçil olarak alamayız. Bu yüzden bu ifade **Y** (Yanlış) olacaktır.
* **3. İç içe geçmiş besin zincirlerine enerji piramidi denir.**
* Hayır, iç içe geçmiş besin zincirlerine “besin ağı” denir. Enerji piramidi ise bir ekosistemdeki canlıların enerji düzeylerini ve birbirleriyle olan enerji akışını gösteren basamaklı bir yapıdır. Bu yüzden bu ifade **Y** (Yanlış) olacaktır.
* **4. Üreticilerden tüketicilere doğru gidildikçe vücut büyüklüğü genellikle artar.**
* Genellikle besin zincirlerinde üreticilerden tüketicilere doğru gidildikçe birey sayısı azalır ama vücut büyüklüğü artma eğilimindedir. Örneğin, bir ot yiyen tavşan, ottan daha büyüktür; tavşanı yiyen tilki de tavşandan daha büyüktür. Bu yüzden bu ifade **D** (Doğru) olacaktır.
* **5. Fotosentez olayında besin ve oksijen kullanılır.**
* Fotosentezde bitkiler, ışık enerjisi kullanarak karbondioksit ve suyu besine (glikoz) ve oksijene dönüştürür. Yani besin ve oksijen **üretilir**, kullanılmaz. Bu yüzden bu ifade **Y** (Yanlış) olacaktır.
* **6. Bitkiler, sadece Güneş ışığı varlığında fotosentez yapabilir.**
* Fotosentez için temel enerji kaynağı Güneş ışığıdır. Bitkiler bu ışık enerjisini kullanarak besin üretirler. Bu yüzden bu ifade **D** (Doğru) olacaktır.
* **7. Tüm canlılar solunum yapar.**
* Evet, canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için enerjiye ihtiyaçları vardır ve bu enerjiyi solunum yoluyla elde ederler. Hem bitkiler hem de hayvanlar solunum yapar. Bu yüzden bu ifade **D** (Doğru) olacaktır.
* **8. Solunum olayının su döngüsüne katkısı yoktur.**
* Solunum olayı sonucunda su buharı açığa çıkar. Bu su buharı da atmosferdeki su döngüsüne katkıda bulunur. Bu yüzden bu ifade **Y** (Yanlış) olacaktır.
* **9. Ülkeler, küresel iklim değişikliği ile ilgili ortak bir uzlaşmaya varamamışlardır.**
* Maalesef küresel iklim değişikliği gibi önemli bir konuda ülkeler arasında tam bir uzlaşma sağlamak hala zorlu bir süreç. Bu nedenle bu ifade **D** (Doğru) olacaktır.
* **10. Cam, plastik ve ahşap atıkları, geri dönüşüm yapılabilen maddelerdir.**
* Evet, cam, plastik ve ahşap gibi atıklar, doğru yöntemlerle işlendiğinde geri dönüştürülerek tekrar kullanılabilir hale getirilebilirler. Bu çevre kirliliğini azaltmada çok önemlidir. Bu yüzden bu ifade **D** (Doğru) olacaktır.
Şimdi bu doğrularla yanlışları bir araya getirelim: D Y Y D Y D D Y D D
—
Ç. Aşağıdaki çoktan seçmeli soruların doğru cevaplarını işaretleyiniz.
**1. Yukarida bir besin zinciri verilmiştir. Bu besin zincirinde noktalı bölüme aşağıdakilerden hangisi yazılamaz?**
(….) → Ceylan → Kurt → Kaplan
a) Ot
b) Çekirge
c) Buğday
d) Mısır
Bu soruda bize bir besin zinciri verilmiş ve zincirin başına hangi canlının gelemeyeceği soruluyor. Besin zincirleri üreticilerle başlar, değil mi? Yani ilk basamakta kendi besinini üreten bir canlı olmalı. Ceylan otla beslenir, kurt ceylanla beslenir, kaplan da kurdu yer. Şimdi şıklara bakalım:
* **a) Ot:** Ot, bir üreticidir ve besin zincirinin ilk basamağına gelebilir. Ot → Ceylan → Kurt → Kaplan. Bu zincir mantıklı.
* **b) Çekirge:** Çekirge otla beslenir. Eğer çekirge olsaydı, besin zinciri şöyle olurdu: Çekirge → Ceylan → Kurt → Kaplan. Ama ceylanlar da otla beslenir. Yani çekirge buraya gelemez çünkü ceylan zaten otla besleniyor.
* **c) Buğday:** Buğday da bir üreticidir ve besin zincirinin ilk basamağına gelebilir. Buğday → Ceylan → Kurt → Kaplan. Bu zincir de mantıklı.
* **d) Mısır:** Mısır da bir üreticidir ve besin zincirinin ilk basamağına gelebilir. Mısır → Ceylan → Kurt → Kaplan. Bu zincir de mantıklı.
Yani, besin zincirinin başına çekirge gelirse, ceylanın ne yiyeceği sorusu oluşur. Ceylan otla beslendiği için, çekirgenin olduğu bir zincirde ceylanın ilk basamak olamayacağını anlıyoruz. Aslında soru şöyle olmalıydı: “Yukaridaki besin zincirinde **ilk** noktalı bölüme aşağıdakilerden hangisi yazılamaz?” Bu haliyle soru biraz kafa karıştırıcı olmuş. Ancak verilen besin zincirinde Ceylan’dan sonra Kurt, Kurt’tan sonra Kaplan geldiğine göre, Ceylan’ın kendisi birincil tüketici olmalı. Birincil tüketiciler otçuldur.
Eğer besin zincirini şöyle düşünürsek: Noktalı Bölüm → Ceylan → Kurt → Kaplan.
* Noktalı Bölüm ot olabilir. Ot → Ceylan → Kurt → Kaplan. (Doğru)
* Noktalı Bölüm buğday olabilir. Buğday → Ceylan → Kurt → Kaplan. (Doğru)
* Noktalı Bölüm mısır olabilir. Mısır → Ceylan → Kurt → Kaplan. (Doğru)
Şimdi çekirgeye bakalım. Çekirge ot yer. Eğer zincir şöyle olsaydı: Noktalı Bölüm → Çekirge → Ceylan → Kurt → Kaplan. Bu durumda çekirge ilk basamak olamaz.
Soruyu şu şekilde yorumlarsak daha net olur: Noktalı bölüm, ceylanın beslendiği şey olmalı.
* Ceylan ot ile beslenir.
* Ceylan buğday ile beslenir.
* Ceylan mısır ile beslenir.
* Ceylan çekirge ile beslenmez.
Bu nedenle, çekirge noktalı bölüme yazılamaz.
Sonuç: **b) Çekirge**
—
**2. Ekoloji piramidinin her basamağında bulunan canlı türü aşağıdakilerden hangisidir?**
a) Üretici canlılar
b) Tüketici canlılar
c) Ayrıştırıcı canlılar
d) Etçil canlılar
Bu soruda ekoloji piramidini düşünelim. Ekoloji piramidinin en alt basamağında kimler bulunur? Kendi besinini üreten üreticiler! Peki, diğer basamaklarda ne olur? Üreticilerle beslenen otçullar (birincil tüketiciler), sonra bu otçullarla beslenen etçiller (ikincil tüketiciler) ve en üstte de en büyük etçiller (üçüncül tüketiciler) yer alır. Yani piramidin her basamağında farklı seviyelerdeki tüketiciler bulunur. Ayrıştırıcılar ise ölmüş tüm canlıları parçaladığı için genellikle piramidin dışında gösterilir ama ekosistem için vazgeçilmezdirler.
Piramidin basamaklarında kimler var? Üreticiler, sonra onları yiyenler, sonra onları yiyenler… Yani hepsi tüketici sınıfına giriyor.
Sonuç: **b) Tüketici canlılar**
—
**3. Yanda bir besin ağı verilmiştir. Bu besin ağı için aşağıdaki yorumlardan hangisi yapılamaz?**
(Görselde bir besin ağı şeması var. Işık var. A canlısı ışıkla besleniyor. A’dan B’ye ok var. B’den D’ye ok var. C’den B’ye ok var. E’den B’ye ok var. A’dan F’ye ok var. F’den B’ye ok var. B’den E’ye ok var. E’den C’ye ok var. C’den A’ya ok var. F’den C’ye ok var.)
a) F canlısı III. derece tüketicidir.
b) A canlısı üreticidir.
c) E canlısı, B ve C canlıları ile beslenmektedir.
d) D canlısı etçil bir canlıdır.
Besin ağını inceleyelim:
* **Işık** var ve **A** canlısı ışıkla besleniyor gibi görünüyor. Bu, A’nın bir **üretici** olduğunu gösterir. Çünkü üreticiler ışık enerjisini kullanarak kendi besinlerini üretirler. Bu durumda **b) A canlısı üreticidir.** ifadesi doğrudur.
Şimdi diğer canlılara ve aralarındaki ilişkilere bakalım:
* A’dan F’ye ok var, yani F, A ile besleniyor. F, A’dan beslendiği için birincil tüketici olur.
* F’den C’ye ok var, yani C, F ile besleniyor. C, F’den beslendiği için ikincil tüketici olur.
* F’den B’ye ok var, yani B, F ile besleniyor. B, F’den beslendiği için ikincil tüketici olur.
* C’den A’ya ok var. Bu, C’nin A ile beslendiği anlamına gelir. Ama A üreticiydi, C ondan besleniyorsa C birincil tüketici olurdu. Ama biz C’nin F’den beslendiğini gördük. Bu durumda besin ağındaki ok yönleri biraz karışık olabilir. Ok, yiyenden yenilene doğru gitmeli. Yani “X’ten Y’ye ok varsa, X, Y’yi yer.” anlamına gelmeli.
Şimdi ok yönlerini tekrar yorumlayalım: Ok, enerjinin aktığı yönü gösterir. Yani ok **kimin kimi yediğini** gösterir.
* **A** canlısı ışıkla besleniyor (görselde ışık A’ya gidiyor gibi duruyor, ama genellikle ışık üreticilere gelir ve üretici onu kullanır). Eğer A üreticiyse, diğerleri ondan beslenir. Oklar A’dan çıkanlar: F ve C.
* A → F (F, A ile beslenir)
* A → C (C, A ile beslenir)
Bu durumda A üretici, F ve C birincil tüketicidir.
* F’den çıkan oklar: B.
* F → B (B, F ile beslenir)
Bu durumda B, F ile beslendiği için ikincil tüketici olur.
* C’den çıkan oklar: A ve B.
* C → A (A, C ile beslenir) – Bu üretici ile ilgili çelişkili bir durum. Genellikle besin ağında üreticiyi tüketici yemez. Sorunun çiziminde bir hata olabilir. Ya da A hem üretici hem de farklı bir canlı tarafından yeniyor.
* C → B (B, C ile beslenir) – Bu da B’nin C ile beslendiğini gösterir.
* B’den çıkan oklar: D ve E.
* B → D (D, B ile beslenir)
* B → E (E, B ile beslenir)
Bu durumda D ve E, B ile beslendiği için üçüncül tüketici olabilirler (eğer B ikincil tüketiciyse).
* E’den çıkan oklar: C.
* E → C (C, E ile beslenir)
Bu durumda C, E ile besleniyor.
* D’den çıkan ok yok.
Ok yönlerini tekrar gözden geçirelim ve genel bir besin zinciri kuralı oluşturalım:
* A üretici (ışık kullanıyor).
* A’yı F ve C yiyor. (F ve C birincil tüketici).
* F’yi B yiyor. (B ikincil tüketici).
* C’yi B yiyor. (B ikincil tüketici).
* B’yi D ve E yiyor. (D ve E üçüncül tüketici).
* E’yi C yiyor. (C ikincil tüketici).
* C’yi A yiyor. (Bu durum mantıksız, A üretici. Muhtemelen ok yönü yanlış.)
Sorunun seçeneklerini inceleyerek ilerleyelim, bu bize daha çok yardımcı olacaktır.
a) **F canlısı III. derece tüketicidir.**
* A üretici (0. derece tüketici gibi düşünebiliriz).
* F, A ile besleniyor. F birincil tüketici (1. derece).
* Bu ifade **yanlış**. F birinci derece tüketicidir. Bu şık yapılamayacak bir yorumdur.
b) **A canlısı üreticidir.**
* Görselde A’nın ışıkla beslenmesi (ışık A’ya gidiyor) A’nın üretici olduğunu gösterir. Bu ifade **doğru**.
c) **E canlısı, B ve C canlıları ile beslenmektedir.**
* Besin ağında E’den C’ye bir ok var (E, C’yi yer).
* B’den E’ye bir ok var (E, B’yi yer).
* Yani E hem B ile hem de C ile besleniyor. Bu ifade **doğru**.
d) **D canlısı etçil bir canlıdır.**
* D canlısı B ile besleniyor. B canlısı ise F ile besleniyor ve F de A ile besleniyor. Yani D, üretici olmayan canlılarla besleniyor, bu da onun etçil olduğunu gösterir. Bu ifade **doğru**.
Soruda “yapılamaz” dediği için, yanlış olan yorumu bulmalıyız. ‘a’ şıkkında F’nin III. derece tüketici olduğu söyleniyor ki bu besin zincirine göre doğru değil.
Sonuç: **a) F canlısı III. derece tüketicidir.**
—
**4. Yandaki ekoloji piramidi için;**
I. A canlısının birey sayısı, B canlısının birey sayısından fazladır.
II. Zehirli bir madde, D canlısının dokusunda daha fazla bulunur.
III. C canlısının vücut büyüklüğü, B canlısının vücut büyüklüğünden genellikle fazladır.
Yukarıda verilen yorumlardan hangileri yapılabilir?
a) I ve II
b) I ve III
c) II ve III
d) I, II ve III
Ekoloji piramidinin en alt basamağında üreticiler (A) bulunur. Üst basamaklarda ise tüketiciler (B, C, D) yer alır. Piramidin şekline baktığımızda:
* En altta A var.
* Onun üstünde B var.
* Onun üstünde C var.
* En üstte D var.
Şimdi yorumları inceleyelim:
**I. A canlısının birey sayısı, B canlısının birey sayısından fazladır.**
* Ekoloji piramidinde alt basamaklarda birey sayısı daha fazladır. Yani üreticilerin (A) sayısı, onlarla beslenen birincil tüketicilerin (B) sayısından fazladır. Bu ifade **doğru**.
**II. Zehirli bir madde, D canlısının dokusunda daha fazla bulunur.**
* Zehirli maddeler besin zinciri boyunca üst basamaklara doğru biriktikçe yoğunlaşır. Bu olaya “biyobirikim” denir. Piramidin en üst basamağında bulunan D canlısının dokusunda zehirli madde en fazla olacaktır. Bu ifade **doğru**.
**III. C canlısının vücut büyüklüğü, B canlısının vücut büyüklüğünden genellikle fazladır.**
* Besin zincirlerinde genellikle üreticilerden tüketicilere doğru gidildikçe birey sayısı azalırken, bireylerin vücut büyüklüğü artma eğilimindedir. Yani C, B ile besleniyorsa, C’nin vücut büyüklüğü B’ninkinden daha fazla olabilir. Bu ifade **doğru**.
Her üç yorum da ekoloji piramidi ve besin zincirlerinin genel kurallarına uymaktadır.
Sonuç: **d) I, II ve III**