Merhaba sevgili öğrencilerim,
Harika bir çalışma kağıdı! Gelin, 4. Ünite “Madde ve Endüstri” konusundaki bu değerlendirme sorularını birlikte, adım adım çözelim ve bilgilerimizi pekiştirelim. Unutmayın, anlamadığınız bir yer olursa sormaktan çekinmeyin.
—
A. Aşağıdaki soruların cevaplarını defterinize yazınız.
1) Periyodik tablonun oluşturulmasına neden ihtiyaç duyulmuştur? Açıklayınız.
Sevgili arkadaşlar, düşünsenize, bir kütüphanede binlerce kitap var ve hepsi raflara rastgele atılmış. Aradığınız bir kitabı bulmanız ne kadar zor olurdu, değil mi? İşte bilim insanları da doğada keşfettikleri elementleri bu şekilde dağınık görmek istemediler.
- Adım 1: Elementleri belirli özelliklerine göre (örneğin artan atom kütleleri veya atom numaraları gibi) sıralayarak onları daha kolay incelemek, özelliklerini tahmin etmek ve aralarındaki ilişkileri anlamak istediler.
- Adım 2: Periyodik tablo, elementleri bir düzene sokan bir “element kütüphanesi” gibidir. Bu sayede benzer kimyasal özelliklere sahip elementler aynı gruplarda (dikey sütunlarda) toplanmış oldu.
- Sonuç: Kısacası, periyodik tabloya, elementleri sınıflandırmak, anlamayı kolaylaştırmak ve henüz keşfedilmemiş elementlerin bile özelliklerini tahmin edebilmek için ihtiyaç duyulmuştur.
2) Periyot ve grup kavramlarını açıklayınız.
Periyodik tabloyu bir apartmana benzetebiliriz.
- Periyot: Periyodik tablodaki yatay sıralara periyot denir. Apartmanın katları gibi düşünebilirsiniz. Toplam 7 tane periyot vardır. Aynı periyottaki elementlerin katman (yörünge) sayıları aynıdır.
- Grup: Periyodik tablodaki dikey sütunlara ise grup denir. Apartmandaki alt alta olan daireler gibi. Toplam 18 tane grup vardır (8 tane A grubu, 10 tane B grubu). Aynı gruptaki elementlerin son katmanlarındaki elektron sayıları genellikle aynıdır ve bu yüzden benzer kimyasal özellikler gösterirler.
3) Metallerin genel özelliklerini açıklayınız.
Metaller, periyodik tablonun sol tarafında yer alan havalı elemanlardır! İşte özellikleri:
- Parlak bir görünüme sahiptirler ve ışığı yansıtırlar.
- Isı ve elektriği çok iyi iletirler. (Bu yüzden tencereler ve elektrik kabloları metallerden yapılır.)
- Tel ve levha haline getirilebilirler, yani dövülerek şekil verilebilirler.
- Oda sıcaklığında cıva hariç hepsi katı hâldedir.
- Elektron vermeye yatkındırlar ve pozitif (+) yüklü iyon (katyon) oluştururlar.
- Kendi aralarında bileşik oluşturmazlar, alaşım adı verilen homojen karışımları oluştururlar.
4) Yarımetallerin genel özelliklerini açıklayınız.
Yarımetaller, metallerle ametaller arasında kalmış, kararsız karakterli elementlerdir. Periyodik tabloda metallerle ametalleri ayıran zikzak bir merdiven üzerinde bulunurlar.
- Görünüş olarak parlak veya mat olabilirler. Yani bazıları metallere, bazıları ametallere benzer.
- Elektriği ve ısıyı metallerden kötü, ametallerden ise iyi iletirler. Bu özellikleri sayesinde elektronik devrelerde (bilgisayar, telefon vb.) sıkça kullanılırlar.
- İşlenebilirler, yani tel ve levha haline getirilebilirler.
5) Ametallerin genel özelliklerini açıklayınız.
Ametaller, periyodik tablonun sağ tarafında yer alırlar ve genellikle metallerin tam zıttı özelliklere sahiptirler.
- Görünümleri mattır, parlak değillerdir.
- Isı ve elektriği iyi iletmezler (yalıtkandırlar).
- Kırılgandırlar, yani tel ve levha haline getirilemezler, dövülünce hemen kırılırlar.
- Oda sıcaklığında katı, sıvı veya gaz hâlde bulunabilirler.
- Elektron almaya yatkındırlar ve negatif (-) yüklü iyon (anyon) oluştururlar.
6) Fiziksel değişim nedir? Örnekler ile açıklayınız.
Fiziksel değişim, maddenin kimliğinin, yani iç yapısının değişmediği, sadece dış görünüşünde (şekil, boyut, hâl) meydana gelen değişimlerdir. Madde yine aynı maddedir!
- Örnekler:
- Buzun erimesi (Hâlâ su, sadece katıdan sıvıya geçti)
- Kağıdın yırtılması (Hâlâ kağıt, sadece parçalandı)
- Tuzun suda çözünmesi (Tuz ve su kimliğini kaybetmez, suyu buharlaştırırsak tuz geri kalır)
- Camın kırılması
- Gökkuşağı oluşumu (Işığın kırılması)
7) Kimyasal değişim nedir? Örnekler ile açıklayınız.
Kimyasal değişim, maddenin iç yapısının değiştiği ve tamamen yeni maddelerin oluştuğu değişimlerdir. Geri dönüşü genellikle zordur.
- Örnekler:
- Kağıdın yanması (Kağıt, küle ve gaza dönüşür, artık kağıt değildir)
- Demirin paslanması (Demir, oksijenle tepkimeye girip pas denen yeni bir madde oluşturur)
- Sütün ekşimesi (Bakteriler sütün yapısını bozar)
- Yemeğin pişmesi
- Elmanın çürümesi
8) Asit ve bazların genel özellikleri nelerdir? Açıklayınız.
Asitler ve bazlar, sulu çözeltilerine göre maddeleri sınıflandırdığımız iki önemli gruptur.
- Asitlerin Özellikleri:
- Tatları genellikle ekşidir (Limon, sirke gibi).
- Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
- Mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirirler.
- pH değerleri 0 ile 7 arasındadır.
- Mermere ve metallere etki ederek onları aşındırırlar.
- Bazların Özellikleri:
- Tatları genellikle acıdır ve ele kayganlık hissi verirler (Sabun, deterjan gibi).
- Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
- Kırmızı turnusol kağıdını maviye çevirirler.
- pH değerleri 7 ile 14 arasındadır.
- Cam ve porseleni matlaştırabilirler.
9) Kışın yollara tuz atılmasının sebebini açıklayınız.
Bu çok zekice bir yöntemdir! Normalde su, 0°C’de donar ve buzlanır. Ancak suyun içine tuz gibi yabancı bir madde attığımızda, suyun donma noktası 0°C’nin altına düşer. Buna “donma noktası alçalması” diyoruz.
Adım 1: Yollara tuz atıldığında, tuz kar ve buz ile karışarak onların erimesini sağlar.
Adım 2: Oluşan tuzlu suyun donma noktası artık 0°C değil, örneğin -8°C veya -10°C gibi daha düşük bir sıcaklıktır.
Sonuç: Hava sıcaklığı 0°C’nin altına düşse bile (mesela -5°C olsa bile) yollar buzlanmaz, çünkü yoldaki tuzlu suyun donması için havanın daha da soğuması gerekir. Bu da yolların güvenli kalmasını sağlar.
10) Geçmişten günümüze Türkiye’de kimya endüstrisi nasıl bir gelişim göstermiştir? Açıklayınız.
Türkiye’de kimya endüstrisi, Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren ülke ekonomisi için çok önemli bir alan olmuştur.
- Adım 1 (İlk Yıllar): Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde daha çok temel ihtiyaçlara yönelik küçük işletmeler vardı. Sabun, temizlik malzemeleri, barut gibi ürünler üretiliyordu. Makine ve Kimya Endüstrisi (MKE) Kurumu gibi devlet eliyle kurulan fabrikalar bu dönemin öncüleridir.
- Adım 2 (Gelişme Dönemi): 1960’lardan sonra petrokimya alanında büyük bir atılım yapıldı. PETKİM’in kurulmasıyla birlikte plastik, lastik, elyaf gibi birçok ürün yurt içinde üretilmeye başlandı. Bu, dışa bağımlılığı azaltan çok önemli bir adımdı.
- Adım 3 (Günümüz): Bugün ise Türkiye’nin kimya endüstrisi oldukça gelişmiştir. İlaç, boya, gübre, kozmetik, deterjan gibi çok geniş bir yelpazede üretim yapılmakta ve önemli bir kısmı yurt dışına ihraç edilmektedir. Artık sadece üreten değil, aynı zamanda araştırma-geliştirme (Ar-Ge) çalışmaları yapan bir sanayi haline gelmiştir.
B. Aşağıda çerçeve içerisinde bazı ifadeler verilmiştir. Bu ifadelerden uygun olanları kullanarak cümlelerde boş bırakılan yerleri doldurunuz.
1) Günümüzde kullanılan periyodik tablo elementleri artan ………………………………….. göre düzenlenmiştir.
Günümüzde kullanılan periyodik tablo elementleri artan atom numaralarına göre düzenlenmiştir.
Açıklama: Modern periyodik tablonun temel kuralı budur. Elementler proton sayılarına, yani atom numaralarına göre sıralanır.
2) Isı ve elektriği iyi ileten elementler ………………………………….. olarak adlandırılır.
Isı ve elektriği iyi ileten elementler metal olarak adlandırılır.
Açıklama: Bu, metallerin en belirgin özelliklerinden biridir.
3) Periyodik tabloda toplam ………………………………….. tane periyot vardır.
Periyodik tabloda toplam 7 tane periyot vardır.
Açıklama: Periyodik tablodaki yatay sıra sayısı 7’dir.
4) Son katmandaki elektron sayısı bize A grubu elementleri için, o elementin ………………………………….. verir.
Son katmandaki elektron sayısı bize A grubu elementleri için, o elementin grup numarasını verir.
Açıklama: Örneğin son katmanında 2 elektron olan bir element 2A grubundadır.
5) Periyodik tablonun en sağında ………………………………….. bulunur.
Periyodik tablonun en sağında soygazlar bulunur.
Açıklama: 8A grubunda yer alan ve kararlı yapıdaki elementler soygazlardır.
6) Petrolün damıtılarak akaryakıta dönüştürülmesi ………………………………….. değişimdir.
Petrolün damıtılarak akaryakıta dönüştürülmesi fiziksel değişimdir.
Açıklama: Damıtma, bir karışımdaki maddeleri kaynama noktası farkından yararlanarak ayırma yöntemidir. Yeni bir madde oluşmaz, sadece karışım ayrılır.
7) Kimyasal tepkimelerde, tepkimeye girenlerin kütlelerinin toplamı, ürünlerin kütleleri toplamına eşittir ve kimyasal tepkimelerde ………………………………….. her zaman korunur.
Kimyasal tepkimelerde, tepkimeye girenlerin kütlelerinin toplamı, ürünlerin kütleleri toplamına eşittir ve kimyasal tepkimelerde kütle her zaman korunur.
Açıklama: Bu, “Kütlenin Korunumu Kanunu” olarak bilinir. Tepkimeye giren madde miktarı ne kadarsa, tepkime sonunda oluşan madde miktarı da o kadardır.
8) Ph cetvelinde 7 ila 14 arasında değer alan maddeler ………………………………….. özellik gösterir.
Ph cetvelinde 7 ila 14 arasında değer alan maddeler bazik özellik gösterir.
Açıklama: pH cetvelinde 7 nötr, 7’den küçükse asidik, 7’den büyükse bazik özellik gösterir.
9) Asit yağmurlarına neden olan gazlardan biri de ………………………………….. dir.
Asit yağmurlarına neden olan gazlardan biri de NO₂ dir.
Açıklama: NO₂ (Azot dioksit) ve SO₂ (Kükürt dioksit) gibi gazlar, havadaki su buharı ile birleşerek nitrik asit ve sülfürik asit gibi asitleri oluşturur ve asit yağmurları olarak yeryüzüne iner.
10) Asit yağmurlarının oluşumuna engel olmak için ………………………………….. kullanımı azaltılabilir.
Asit yağmurlarının oluşumuna engel olmak için fosil yakıt kullanımı azaltılabilir.
Açıklama: Kömür, petrol gibi fosil yakıtlar yandığında atmosfere NO₂ ve SO₂ gazları salınır. Bu yüzden fosil yakıt kullanımını azaltmak, asit yağmurlarını da azaltır.
11) Bir gram maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gerekli olan ısıya ………………………………….. denir.
Bir gram maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gerekli olan ısıya öz ısı denir.
Açıklama: Öz ısı, maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
12) Donma noktasını düşürmek için kışın yollara ………………………………….. atılır.
Donma noktasını düşürmek için kışın yollara tuz atılır.
Açıklama: Yukarıdaki A-9 sorusunda da açıkladığımız gibi, tuz suyun donma noktasını düşürerek buzlanmayı önler.
13) Hâl değişimi sırasında sıcaklık ………………………………….. kalır.
Hâl değişimi sırasında sıcaklık sabit kalır.
Açıklama: Örneğin, saf su kaynarken termometre hep 100°C’yi gösterir, suyun tamamı buharlaşana kadar sıcaklık artmaz. Verilen ısı, hâl değişimi için kullanılır.
14) Ülkemizde kimya endüstrisi alanında kurulan ilk fabrikalardan biri de ………………………………….. fabrikasıdır.
Ülkemizde kimya endüstrisi alanında kurulan ilk fabrikalardan biri de Gemlik Suni İpek fabrikasıdır.
Açıklama: Bu, Cumhuriyet döneminin önemli sanayi atılımlarından biridir.
Umarım tüm açıklamalar anlaşılır olmuştur. Harika iş çıkardınız! Konuları tekrar etmeyi unutmayın. Başarılar dilerim!