Merhaba sevgili öğrencilerim! Fen Bilimleri dersimizin bu bölümünde, madde ve endüstri konusunu pekiştirecek harika sorular çözeceğiz. Hazırsanız başlayalım!
2) I. Ametallerin tümü periyodik tablonun sağında yer alır.
II. Bazı metal ve ametaller oda sıcaklığında sıvı hâlde bulunabilir.
III. Yarımmetaller kırılgan oldukları için işlenebilir özellikte değildir.
Yukarıda verilenlerden hangisi ya da hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) II ve III
Bu soruda periyodik tablodaki elementlerin genel özelliklerini hatırlamamız gerekiyor.
Adım 1: İlk ifadeye bakalım: “Ametallerin tümü periyodik tablonun sağında yer alır.” Bu doğru bir bilgidir. Periyodik tablonun sağ tarafında ametaller bulunur.
Adım 2: İkinci ifadeye geçelim: “Bazı metal ve ametaller oda sıcaklığında sıvı hâlde bulunabilir.” Metallerden cıva (Hg) ve ametallerden brom (Br) oda sıcaklığında sıvı hâldedir. Dolayısıyla bu ifade de doğrudur.
Adım 3: Son olarak üçüncü ifadeyi inceleyelim: “Yarımmetaller kırılgan oldukları için işlenebilir özellikte değildir.” Yarımmetallerin hem metallerin hem de ametallerin özelliklerini taşıdığını biliyoruz. Kırılganlıkları evet bir özellikleri olabilir ama bu durum onların işlenemez olduğu anlamına gelmez. Örneğin silisyum gibi yarımmetaller yarı iletken teknolojisinde kullanılır ve işlenirler. Bu nedenle bu ifade tam olarak doğru değildir.
Bu durumda doğru olan ifadeler I ve II’dir.
Sonuç:
C) I ve II
3) Z, E ve M harfleri karışık olarak metal, ametal ve soygazı temsil etmektedir. Buna göre Z, E ve M harfleri için aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur?
Element | Özelliği
——- | ——–
Z | Oda sıcaklığında katı hâlde bulunur.
E | Isı ve elektriği en iyi ileten elementlerdir.
M | Oda sıcaklığında gaz hâlde bulunabilir.
A) Z → Metal
E → Soygaz
M → Ametal
B) Z → Metal
E → Ametal
M → Soygaz
C) Z → Soygaz
E → Metal
M → Ametal
D) Z → Ametal
E → Metal
M → Soygaz
Bu soruda bize Z, E ve M harflerinin metal, ametal veya soygazı temsil ettiği söylenmiş. Tabloda verilen özelliklere bakarak bu harflerin hangi element türünü temsil ettiğini bulacağız.
Adım 1: Tablodaki ilk elementimiz Z. Özelliği “Oda sıcaklığında katı hâlde bulunur.” Bu özellik metaller için geçerlidir. Metallerin çoğu oda sıcaklığında katıdır (cıva hariç).
Adım 2: İkinci elementimiz E. Özelliği “Isı ve elektriği en iyi ileten elementlerdir.” Bu özellik de kesinlikle metallere aittir. Metaller ısıyı ve elektriği iyi iletirler.
Adım 3: Üçüncü elementimiz M. Özelliği “Oda sıcaklığında gaz hâlde bulunabilir.” Bu özellik soygazlar için tipiktir. Neon, helyum, argon gibi soygazlar oda sıcaklığında gaz halindedir.
Şimdi bulduğumuz sonuçları şıklarla karşılaştıralım:
- Z oda sıcaklığında katı ve ısıyı/elektriği iyi ileten bir şey olmalı. Bu Metal‘e uyuyor.
- E ısıyı ve elektriği en iyi ileten olmalı. Bu da Metal‘e uyuyor.
- M oda sıcaklığında gaz halinde bulunabilir olmalı. Bu da Soygaz‘a uyuyor.
Ancak soruda Z, E ve M harflerinin karışık olarak metal, ametal ve soygazı temsil ettiği söyleniyor. Bu şu anlama geliyor: Bir harf metal ise, diğerleri ametal ve soygaz olmalı. Tekrar düşünelim.
Adım 1 (Yeniden): Özelliği “Isı ve elektriği en iyi ileten elementlerdir” olan E kesinlikle Metal olmalı. Çünkü ametaller ve soygazlar iletken değildir.
Adım 2 (Yeniden): Özelliği “Oda sıcaklığında gaz hâlde bulunur” olan M, Soygaz olabilir. Soygazlar oda sıcaklığında gaz halindedir.
Adım 3 (Yeniden): Geriye kalan Z elementi ise Ametal olmalı. Ametallerin de bazıları oda sıcaklığında katı halde bulunur.
Şimdi bu durumu şıklarda arayalım:
- E → Metal
- M → Soygaz
- Z → Ametal
Şıklara baktığımızda bu kombinasyon doğrudan yok. Ancak soruda “karışık olarak metal, ametal ve soygazı temsil etmektedir” diyor. Bu durumda bizim bulduğumuz özelliklerden yola çıkarak şıkları eleyeceğiz.
E’nin kesinlikle metal olması gerektiğini biliyoruz. Bu durumda E’nin Metal olduğu şıklara odaklanalım.
- B) E → Ametal (Yanlış)
- D) E → Metal (Bu olabilir)
Şimdi D şıkkını inceleyelim:
- Z → Ametal (Z’nin oda sıcaklığında katı bulunması ametal olabilir, örneğin kükürt)
- E → Metal (E’nin ısıyı ve elektriği iyi iletmesi metal olduğunu gösterir)
- M → Soygaz (M’nin oda sıcaklığında gaz olması soygaz olduğunu gösterir)
Bu durumda D şıkkı tüm özelliklere uygun görünüyor.
Sonuç:
D) Z → Ametal
E → Metal
M → Soygaz
4) Çeşitli etkenler sonucu maddelerin sadece dış yapısının değişmesini fiziksel değişim, dış yapı yanında iç yapısında meydana gelen değişimleri ise kimyasal değişim olarak tanımlayan fen bilimleri öğretmeni Erhan, fiziksel ve kimyasal değişimlerle ilgili olarak aşağıdaki örnekleri veriyor:
1) Ekmeğin kesilmesi
2) Yemeğin pişirilmesi
3) Caminin kırılması
4) Kâğıdın yanması
5) ………………………………….
Mantik sırası göz önüne alınarak öğretmenin vereceği 5. örnek aşağıdaki seçeneklerden hangisi olamaz?
A) Buğdaydan un elde edilmesi
B) Demirin paslanması
C) Yoğurdun ekşimesi
D) Mum fitilinin yanması
Bu soruda, öğretmenimiz fiziksel ve kimyasal değişim örnekleri vermiş ve bizden bu listeye uymayan bir örneği bulmamızı istiyor. Fiziksel değişimlerde maddenin sadece dış görünüşü değişir, iç yapısı değişmez. Kimyasal değişimlerde ise maddenin iç yapısı değişir ve yeni maddeler oluşur.
Adım 1: Verilen örneklere tek tek bakalım ve fiziksel mi kimyasal mı olduklarını belirleyelim:
- 1) Ekmeğin kesilmesi: Ekmeği kestiğimizde sadece şekli değişir, hala ekmektir. Bu bir fiziksel değişimdir.
- 2) Yemeğin pişirilmesi: Pişirme sırasında yemeğin yapısı değişir, rengi, kokusu, tadı farklılaşır. Yeni bir madde oluşur. Bu bir kimyasal değişimdir.
- 3) Caminin kırılması: Camı kırdığımızda sadece parçalara ayrılır, hala camdır. Bu bir fiziksel değişimdir.
- 4) Kâğıdın yanması: Kâğıt yandığında kül, duman gibi yeni maddeler oluşur. Bu bir kimyasal değişimdir.
Şimdi öğretmenimizin verdiği örneklere baktığımızda, fiziksel ve kimyasal değişimleri sırasıyla vermemiş. Ama bir mantık sırası olduğunu söylüyor. Genellikle bu tür sorularda önce fiziksel sonra kimyasal veya tam tersi bir örüntü beklenir. Ancak burada kesin bir örüntü olmasa da, verilenlerin fiziksel ve kimyasal değişimleri kapsadığını görüyoruz.
Adım 2: Şimdi şıklardaki seçeneklere bakalım ve hangisinin bu listeye uymadığını, yani hangisinin öğretmenimizin vereceği 5. örnek olamayacağını bulalım.
- A) Buğdaydan un elde edilmesi: Buğdayı öğüterek un elde ediyoruz. Bu, buğdayın sadece şeklini değiştirmektir, kimyasal yapısı değişmez. Bu bir fiziksel değişimdir.
- B) Demirin paslanması: Demir oksijenle tepkimeye girerek pas oluşturur. Pas, demirden farklı bir maddedir. Bu bir kimyasal değişimdir.
- C) Yoğurdun ekşimesi: Yoğurdun ekşimesi, içindeki bakterilerin laktozu laktik aside dönüştürmesiyle olur. Bu, yoğurdun kimyasal yapısını değiştirir. Bu bir kimyasal değişimdir.
- D) Mum fitilinin yanması: Mumun yanması sırasında mum erir ve fitil yanar. Erime fiziksel bir değişimdir ancak mumun yanması (oksijenle tepkimesi) kimyasal bir değişimdir. Bu örnekte hem fiziksel hem de kimyasal değişim bir arada gerçekleşir. Ancak soruda genellikle “yanma” kimyasal değişim olarak kabul edilir.
Öğretmenin verdiği ilk dört örneğe baktığımızda, 1 ve 3 fiziksel, 2 ve 4 kimyasal değişimdir. Yani listede hem fiziksel hem de kimyasal değişim örnekleri var.
Şimdi 5. örneğin olamayacağını bulmamız gerekiyor. Bu, listedeki diğer örneklere uymayan, yani mantık dışı olan bir örnek olmalı.
Seçeneklere tekrar bakalım:
- A) Buğdaydan un elde edilmesi (Fiziksel değişim)
- B) Demirin paslanması (Kimyasal değişim)
- C) Yoğurdun ekşimesi (Kimyasal değişim)
- D) Mum fitilinin yanması (Kimyasal değişim – yanma kısmı)
Öğretmenin verdiği 1 ve 3 numaralı örnekler fiziksel değişim. 2 ve 4 numaralı örnekler ise kimyasal değişim. Öğretmenin vereceği 5. örnek de ya fiziksel ya da kimyasal bir değişim olmalı.
Şimdi seçeneklere tekrar bakalım ve hangisinin diğerlerinden farklı bir kategoriye girdiğini veya bir örüntüyü bozduğunu düşünelim.
A seçeneği (Buğdaydan un elde edilmesi) fiziksel bir değişimdir. Listede zaten fiziksel değişim örnekleri var.
B seçeneği (Demirin paslanması) kimyasal bir değişimdir. Listede zaten kimyasal değişim örnekleri var.
C seçeneği (Yoğurdun ekşimesi) kimyasal bir değişimdir. Listede zaten kimyasal değişim örnekleri var.
D seçeneği (Mum fitilinin yanması) hem erime (fiziksel) hem de yanma (kimyasal) içerir. Ancak genellikle yanma olayı kimyasal değişim olarak öne çıkar.
Soruda “Mantik sırası göz önüne alınarak” deniyor. Eğer öğretmen önce fiziksel sonra kimyasal şeklinde bir sıra izleseydi (1, 3 fiziksel; 2, 4 kimyasal), 5. örnek ya fiziksel ya da kimyasal olabilirdi.
Burada dikkat etmemiz gereken nokta, seçeneklerden hangisinin diğerlerinden daha az uygun olduğudur. Demirin paslanması, yoğurdun ekşimesi ve mumun yanması (yanma kısmı) net kimyasal değişimlerdir. Buğdaydan un elde edilmesi ise net bir fiziksel değişimdir.
Şimdi soruyu tekrar okuyalım: “Mantik sırası göz önüne alınarak öğretmenin vereceği 5. örnek aşağıdaki seçeneklerden hangisi olamaz?” Bu şu demek: Verilen ilk dört örneğin bir mantığı var ve 5. örnek bu mantığa uymaz.
Öğretmenin ilk dört örneği: Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal. Bu bir örüntü oluşturuyor.
Şimdi bu örüntüye (Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal) uyabilecek veya uymayacak seçeneklere bakalım.
- A) Buğdaydan un elde edilmesi (Fiziksel) – Eğer 5. örnek fiziksel olursa örüntü Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel olur. Bu mantıklı.
- B) Demirin paslanması (Kimyasal) – Eğer 5. örnek kimyasal olursa örüntü Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal, Kimyasal olur. Bu da mantıklı olabilir.
- C) Yoğurdun ekşimesi (Kimyasal) – Eğer 5. örnek kimyasal olursa örüntü Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal, Kimyasal olur. Bu da mantıklı olabilir.
- D) Mum fitilinin yanması (Kimyasal – yanma olayı) – Eğer 5. örnek kimyasal olursa örüntü Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal, Kimyasal olur. Bu da mantıklı olabilir.
Burada bir karmaşa var. Sorunun mantığını tekrar düşünelim. Belki de öğretmenimiz sadece bir kategoriye odaklanmıştır. Ya da seçeneklerden biri, diğerlerinden daha “mantıksız”dır.
Öğretmen fiziksel ve kimyasal değişimleri tanımlıyor. Sonra örnekler veriyor. 1 ve 3 net fiziksel. 2 ve 4 net kimyasal.
Şimdi seçeneklere bakalım:
- A) Buğdaydan un elde edilmesi (Fiziksel)
- B) Demirin paslanması (Kimyasal)
- C) Yoğurdun ekşimesi (Kimyasal)
- D) Mum fitilinin yanması (Kimyasal)
Eğer öğretmenimiz 5. örnek olarak fiziksel bir değişim verirse, bu listeye uyacaktır. Eğer kimyasal bir değişim verirse de uyacaktır.
Sorunun “olamaz?” kısmına odaklanalım. Hangisi bu listeye en az uyan örnektir?
Demirin paslanması ve yoğurdun ekşimesi, kimyasal değişimlerin tipik örnekleridir. Mum fitilinin yanması da kimyasal bir değişimdir.
Buğdaydan un elde edilmesi ise kesinlikle fiziksel bir değişimdir.
Öğretmenin verdiği ilk dört örnekte 2 fiziksel, 2 kimyasal var. Eğer 5. örnek de fiziksel olursa, 3 fiziksel, 2 kimyasal olur. Eğer 5. örnek kimyasal olursa, 2 fiziksel, 3 kimyasal olur.
Acaba öğretmenimiz bir kategoriye ağırlık mı vermiş? Ya da bir seçeneğin mantık dışı olması mı gerekiyor?
Şimdi soruyu farklı bir açıdan ele alalım. Buğdaydan un elde edilmesi, bir ham maddeyi işleyerek farklı bir forma sokmaktır. Demirin paslanması, yoğurdun ekşimesi, mumun yanması ise maddenin kendi yapısının değiştiği olaylardır.
Eğer öğretmenin mantığı, maddenin yapısının değiştiği olaylar ise, buğdaydan un elde edilmesi bu mantığa uymaz çünkü buğdayın kimyasal yapısı değişmez.
Bu durumda, öğretmenimizin ilk dört örneği (Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal) bir denge oluşturuyor. 5. örnek bu dengeyi bozabilir veya bu dengeye uyabilir.
Eğer 5. örnek fiziksel olursa, liste: Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel olur. Bu mantıklı.
Eğer 5. örnek kimyasal olursa, liste: Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal, Kimyasal olur. Bu da mantıklı.
Şimdi soruyu tekrar okuyalım: “Mantik sırası göz önüne alınarak öğretmenin vereceği 5. örnek aşağıdaki seçeneklerden hangisi olamaz?”
Belki de seçeneklerden bir tanesi, diğerlerine göre daha az “örnek” bir durumdur veya bir genelleme yapmayı engeller.
Demirin paslanması, yoğurdun ekşimesi ve mumun yanması, kimyasal değişimlerin çok net ve bilinen örnekleridir. Buğdaydan un elde edilmesi de fiziksel değişimlerin çok net bir örneğidir.
Acaba soru, “hangi örnek daha az uygun düşer?” şeklinde mi soruluyor?
Eğer öğretmenimiz ilk dört örnekle fiziksel ve kimyasal değişimlerin her ikisini de kapsayan bir liste yapmışsa, 5. örnek de bu iki kategoriden birine ait olmalıdır.
Şıklara tekrar bakalım:
- A) Buğdaydan un elde edilmesi (Fiziksel)
- B) Demirin paslanması (Kimyasal)
- C) Yoğurdun ekşimesi (Kimyasal)
- D) Mum fitilinin yanması (Kimyasal)
Burada bir şeyi gözden kaçırıyor olabiliriz. Belki de öğretmenimiz, bir maddenin kendiliğinden uğradığı değişimleri veya bir maddenin bozulmasını vurgulamak istemiştir? Ekmeğin kesilmesi, camın kırılması fiziksel değişimler. Yemeğin pişirilmesi, kağıdın yanması ise kimyasal değişimler.
Şimdi seçeneklere tekrar bakalım:
- A) Buğdaydan un elde edilmesi: Bu bir üretim/işleme süreci.
- B) Demirin paslanması: Kendiliğinden oluşan bir kimyasal değişim (bozulma).
- C) Yoğurdun ekşimesi: Kendiliğinden oluşan bir kimyasal değişim (bozulma).
- D) Mum fitilinin yanması: Kontrollü bir kimyasal değişim.
Eğer öğretmenimiz, kendiliğinden oluşan veya maddenin yapısını değiştiren olayları vurgulamak istediyse, buğdaydan un elde edilmesi (A seçeneği) bu gruba pek uymaz. Çünkü buğdayın kimyasal yapısı değişmez, sadece fiziksel formu değişir ve bu bir üretim sürecidir.
Bu durumda, öğretmenin vereceği 5. örnek olamaz dediği için, mantık sırasına uymayan, yani listedeki diğer örneklerden farklı bir kategoriye giren bir seçenek aramalıyız.
Demirin paslanması, yoğurdun ekşimesi ve mumun yanması, maddenin kimyasal yapısını değiştiren olaylardır. Buğdaydan un elde edilmesi ise sadece fiziksel bir durum değişikliğidir.
Bu bağlamda, eğer öğretmen kimyasal değişimlere odaklanmışsa (örnek 2 ve 4 gibi), o zaman A seçeneği (fiziksel değişim) uyabilir. Eğer fiziksel değişimlere odaklanmışsa (örnek 1 ve 3 gibi), o zaman B, C, D seçenekleri uyabilir.
Ancak sorunun “olamaz?” sorusu, bir seçenekten dolayı genel mantığın bozulacağını ima ediyor.
Öğretmenin örnekleri: Fiziksel, Kimyasal, Fiziksel, Kimyasal. Bu bir denge.
Eğer 5. örnek fiziksel olursa (A seçeneği), liste F, K, F, K, F olur. Bu dengeli.
Eğer 5. örnek kimyasal olursa (B, C, D seçenekleri), liste F, K, F, K, K olur. Bu da mantıklı.
Burada bir şeyi kaçırıyorum. Acaba sorunun kökünde “mantık sırası” ile kastedilen şey, sadece fiziksel ve kimyasal değişimler değil, aynı zamanda bu değişimlerin nedenleri veya sonuçları mı?
Öğretmenin örneklerine tekrar bakalım:
- 1) Ekmeğin kesilmesi: Dış görünüş değişimi.
- 2) Yemeğin pişirilmesi: İç yapı değişimi, besin değeri değişimi.
- 3) Caminin kırılması: Dış görünüş değişimi.
- 4) Kâğıdın yanması: İç yapı değişimi, yeni maddeler oluşumu.
Şimdi seçenekler:
- A) Buğdaydan un elde edilmesi: Dış görünüş değişimi.
- B) Demirin paslanması: İç yapı değişimi, yeni maddeler oluşumu.
- C) Yoğurdun ekşimesi: İç yapı değişimi, yeni maddeler oluşumu.
- D) Mum fitilinin yanması: İç yapı değişimi, yeni maddeler oluşumu.
Bu durumda, öğretmenimiz ilk dört örnekte hem dış görünüş değişimini (fiziksel) hem de iç yapı değişimini (kimyasal) örneklemiş. Eğer 5. örnek de bu iki kategoriden birine ait olmalı.
Eğer A seçeneği (Buğdaydan un elde edilmesi) 5. örnek olursa, liste F, K, F, K, F olur. Bu mantıklı.
Eğer B, C, D seçeneklerinden biri 5. örnek olursa, liste F, K, F, K, K olur. Bu da mantıklı.
Belki de soru, “hangi örnek bu listedeki diğerlerinden daha farklı bir olayı temsil ediyor?” diye soruyor.
Demirin paslanması, yoğurdun ekşimesi ve mumun yanması, maddenin bozulması veya yanması gibi olaylardır. Buğdaydan un elde edilmesi ise bir işlem veya üretim sonucudur.
Bu durumda, öğretmenimizin vereceği 5. örnek, diğerlerinden farklı bir kategoriye girmeli ki “olamaz” olsun.
Eğer öğretmenimiz, maddenin yapısının değiştiği olayları (kimyasal değişimler) vurgulamışsa, o zaman A seçeneği (fiziksel değişim) “olamaz” olurdu. Ama listede fiziksel değişimler de var.
Eğer öğretmenimiz, maddenin yapısının değişmediği olayları (fiziksel değişimler) vurgulamışsa, o zaman B, C, D seçenekleri “olamaz” olurdu. Ama listede kimyasal değişimler de var.
Burada en dikkat çekici olan, A seçeneğinin (Buğdaydan un elde edilmesi) bir işlem olması, diğer seçeneklerin ise maddenin kendiliğinden veya bir tepkime sonucu değiştiği olaylar olmasıdır.
Bu durumda, eğer öğretmenimiz doğada kendiliğinden oluşan veya bir yakma olayı gibi değişimleri örnek veriyorsa, buğdaydan un elde edilmesi gibi bir işlem, bu mantığa uymaz.
Sonuç olarak, buğdaydan un elde edilmesi bir fiziksel değişimdir ve listedeki diğer örneklere göre daha çok bir “işlem” veya “üretim” örneğidir. Eğer öğretmenimiz bu tür bir ayrım yapıyorsa, bu örnek “olamaz” olabilir.
Son kontrol: Fiziksel değişim örnekleri (Ekmeğin kesilmesi, Caminin kırılması, Buğdaydan un elde edilmesi). Kimyasal değişim örnekleri (Yemeğin pişirilmesi, Kâğıdın yanması, Demirin paslanması, Yoğurdun ekşimesi, Mum fitilinin yanması).
Öğretmenin ilk 4 örneği: F, K, F, K. Eğer 5. örnek A (Fiziksel) ise, F, K, F, K, F olur. Eğer 5. örnek B, C, D (Kimyasal) ise, F, K, F, K, K olur.
Her iki durumda da mantıklı bir sıra oluşuyor gibi görünüyor. Ancak soruda “olamaz?” denmesi, bir seçeneğin bu sıraya uymadığını gösteriyor.
Buğdaydan un elde edilmesi, bir nevi “işlenerek” fiziksel olarak değişmektir. Diğer seçenekler ise ya maddenin kendiliğinden değişmesi (paslanma, ekşime) ya da yanma gibi bir tepkime sonucu değişmesidir.
Bu durumda, öğretmenin vereceği 5. örnek, diğer örneklerin mantığına uymayan olmalı. Buğdaydan un elde edilmesi, bir üretim süreci olduğu için, diğer örneklerin (doğal değişimler veya yanma) mantığına uymayabilir.
Sonuç:
A) Buğdaydan un elde edilmesi