Merhaba sevgili öğrencim,
Harika bir çalışma! 8. Sınıf Fen Bilimleri’nin “Mevsimler ve İklim” ünitesiyle ilgili bu değerlendirme sorularını birlikte, adım adım ve anlayacağın bir dille çözelim. Hazırsan, haydi başlayalım!
A. Aşağıdaki soruların cevaplarını defterinize yazınız.
1) Dolanma düzlemi nedir? Açıklayınız.
Çözüm:
Adım 1: Dünya’mızın Güneş etrafında bir yolda hareket ettiğini hayal edelim. Tıpkı bir koşu pistinde koşan bir atlet gibi, Dünya’nın da Güneş etrafında izlediği bir yol vardır. Bu yola yörünge diyoruz.
Adım 2: İşte bu yörüngenin oluşturduğu hayali, düz bir masaya benzeyen alana dolanma düzlemi (veya yörünge düzlemi) denir. Kısacası, Dünya’nın Güneş etrafında dolanırken üzerinde hareket ettiği varsayılan o düzlemdir.
2) Mevsimlerin oluşma nedenleri nelerdir? Belirtiniz.
Çözüm:
Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni vardır. Bu ikisi bir araya gelmeden mevsimler oluşmaz. Unutma, Dünya’nın Güneş’e yaklaşıp uzaklaşması mevsimleri oluşturmaz!
- Eksen Eğikliği: Dünya’mızın dönme ekseni, bir topaç gibi dimdik durmaz. Yaklaşık 23.5 derecelik bir açıyla eğik durur. Bu eğiklik en önemli nedendir.
- Dünya’nın Güneş Etrafındaki Dolanma Hareketi: Dünya’nın bu eğik eksenle birlikte Güneş’in etrafında bir tam tur atması (yani 1 yıl) gerekir.
Bu iki durum birleşince, yılın farklı zamanlarında Güneş ışınları Dünya’nın farklı yarım kürelerine daha dik veya daha eğik açılarla gelir. Işınlar dik geldiğinde yaz, eğik geldiğinde ise kış mevsimi yaşanır.
3) Eksen eğikliğinin sonuçları nelerdir? Belirtiniz.
Çözüm:
Eğer Dünya’nın ekseni eğik olmasaydı, hayat çok sıkıcı olurdu! İşte bu güzel eğikliğin sonuçları:
- Mevsimler oluşur: En önemli sonucu budur. Farklı yarım kürelerde aynı anda farklı mevsimler yaşanır. (Kuzey’de yazken, Güney’de kış olması gibi.)
- Gece ve gündüz süreleri yıl boyunca değişir: Yazın gündüzler uzar, kışın kısalır. Eğer eksen eğikliği olmasaydı, her gün 12 saat gece, 12 saat gündüz yaşanırdı.
- Güneş ışınlarının bir noktaya düşme açısı yıl içinde değişir: Bu da o bölgenin sıcaklığının değişmesine neden olur.
- Gölge boyları yıl içinde değişir: Yazın Güneş daha tepedeyken gölgeler kısa, kışın ise daha eğik geldiği için gölgeler uzun olur.
4) Dünya’nın hareketleri ve bu hareketlerin sonucunda oluşan değişiklikler nelerdir? Açıklayınız.
Çözüm:
Dünya’mızın iki temel hareketi vardır:
Adım 1: Kendi Ekseni Etrafında Dönme Hareketi (Günlük Hareket)
- Bu hareket 24 saatte tamamlanır.
- Sonucu: Gece ve gündüz oluşur. Gün içinde sıcaklık farkları meydana gelir.
Adım 2: Güneş Etrafında Dolanma Hareketi (Yıllık Hareket)
- Bu hareket 365 gün 6 saatte tamamlanır.
- Sonucu: Eksen eğikliği ile birlikte mevsimlerin oluşmasını sağlar.
5) Günlük değişen hava olayları nelerdir? Belirtiniz.
Çözüm:
Hava olayları, kısa süreli atmosfer değişiklikleridir. Yani “Bugün hava nasıl?” sorusunun cevabıdır. İşte bazıları:
- Yağmur: Su buharının yoğunlaşıp su damlacıkları halinde yeryüzüne düşmesi.
- Kar: Su buharının 0 derecenin altında yoğunlaşıp buz kristalleri halinde düşmesi.
- Rüzgâr: Havanın yer değiştirmesi.
- Sis: Yeryüzüne yakın yerlerde havadaki su buharının yoğunlaşması.
- Dolu: Yağmur damlalarının fırtına içinde donarak buz topları halinde düşmesi.
6) Rüzgâr nasıl oluşur? Açıklayınız.
Çözüm:
Rüzgârın oluşumu aslında çok basittir ve sıcaklık farkına dayanır.
Adım 1: Güneş, yeryüzünün farklı bölgelerini farklı derecelerde ısıtır. Isınan hava genleşir, hafifler ve yükselir. Yükselen havanın olduğu yerde alçak basınç alanı oluşur.
Adım 2: Soğuk olan bölgelerde ise hava daha yoğundur, ağırlaşır ve alçalır. Alçalan havanın olduğu yerde yüksek basınç alanı oluşur.
Adım 3: Hava, her zaman basıncın yüksek olduğu yerden (soğuk bölgeden), basıncın alçak olduğu yere (sıcak bölgeye) doğru hareket eder. İşte havanın bu yatay yönlü hareketine rüzgâr diyoruz.
7) İklim ve hava olayları arasındaki farkı açıklayınız.
Çözüm:
Bu ikisini karıştırmamak çok önemli! Şöyle düşünebilirsin:
“İklim ne beklediğimiz, hava olayı ise ne bulduğumuzdur.”
- Hava Olayı: Dar bir alanda, kısa süre içinde (saatlik, günlük) meydana gelen atmosfer olaylarıdır. Tahminidir. “Yarın Ankara’da kar yağışı bekleniyor.” cümlesi bir hava olayıdır. Bu konuyla ilgilenen bilim dalı meteoroloji, bilim insanı ise meteorologdur.
- İklim: Çok geniş bir bölgede, çok uzun yıllar (en az 30-35 yıl) boyunca gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Kesinlik bildirir. “Antalya’da yazlar sıcak ve kurak geçer.” cümlesi bir iklim özelliğidir. Bu konuyla ilgilenen bilim dalı klimatoloji (iklim bilimi), bilim insanı ise klimatologdur (iklim bilimci).
8) Meteorolojinin günlük yaşama etkilerini kısaca açıklayınız.
Çözüm:
Meteoroloji, yani hava durumu bilimi, hayatımızın her alanını etkiler. Mesela:
- Sabah evden çıkarken ne giyeceğimize karar veririz. (Şemsiye almalı mıyım?)
- Çiftçiler, ne zaman ekin ekeceklerine veya hasat yapacaklarına hava tahminlerine bakarak karar verirler.
- Pilotlar ve gemi kaptanları, güvenli bir yolculuk için mutlaka hava durumu raporlarını takip ederler.
- Pikniğe veya tatile gideceğimiz zaman planlarımızı hava durumuna göre yaparız.
9) İklim bilimi ve iklim bilimci kavramlarını kısaca açıklayınız.
Çözüm:
Adım 1: İklim Bilimi (Klimatoloji): Dünya üzerindeki iklim tiplerini, bu iklimlerin özelliklerini, dağılışını ve iklimi etkileyen faktörleri inceleyen bilim dalıdır. Yani bir bölgenin “karakterini” inceler.
Adım 2: İklim Bilimci (Klimatolog): İklim bilimi alanında çalışan, araştırmalar yapan uzman kişidir. İklimlerin uzun vadedeki değişimlerini ve etkilerini inceler.
10) Küresel iklim değişikliğinin nedenleri nelerdir? Açıklayınız.
Çözüm:
Küresel iklim değişikliğinin temel nedeni, atmosferdeki sera gazlarının miktarının artmasıdır. Bu gazlar, tıpkı bir sera gibi, Dünya’dan yansıyan ısıyı tutarak gezegenin ortalama sıcaklığını artırır. Bu artışın başlıca sebepleri şunlardır:
- Fosil Yakıtların Kullanımı: Kömür, petrol ve doğal gaz gibi yakıtların fabrikalarda, arabalarda ve enerji üretiminde yakılmasıyla atmosfere bol miktarda karbondioksit salınır.
- Ormansızlaşma: Ağaçlar, havadaki karbondioksiti emerek oksijen üretir. Ormanların yok edilmesi, bu doğal temizleyicilerin azalmasına neden olur.
- Sanayi Faaliyetleri ve Tarım: Bazı endüstriyel süreçler ve tarımsal faaliyetler (özellikle hayvancılık) atmosfere metan gibi diğer sera gazlarının salınmasına yol açar.
B. Aşağıda çerçeve içerisinde bazı ifadeler verilmiştir. Bu ifadelerden uygun olanları kullanarak cümlelerde boş bırakılan yerleri doldurunuz.
1) Dünya’nın dönme ekseni …………………………….. bir açı ile eğik durmaktadır.
Çözüm: Dünya’nın dönme ekseninin eğiklik açısı sabit bir değerdir. Bu değer 23°27′ (23 derece 27 dakika)’dır.
Doğru Cevap:23°27′
2) Mevsimlerin oluşumunun nedenlerinden biri de …………………………….. dır.
Çözüm: Mevsimlerin oluşmasının iki temel nedeni vardı: Dünya’nın Güneş etrafında dolanması ve ekseninin eğik olması. Kutucukta bu nedenlerden biri olan eksen eğikliği verilmiş.
Doğru Cevap:eksen eğikliği
3) …………………………….. tarihinde Güneş ışınları, Güney yarım küre yüzeyine daha fazla ısı enerjisi aktarır.
Çözüm: Güney Yarım Küre’ye Güneş ışınlarının en dik geldiği, yani en fazla ısıyı aldığı tarih, orada yaz mevsiminin başlangıcıdır. Bu tarih, Kuzey Yarım Küre için kış başlangıcı olan 21 Aralık‘tır.
Doğru Cevap:21 Aralık
4) Dünya’nın, yıllık hareketini yaparken izlediği yol …………………………….. şeklindedir.
Çözüm: Dünya, Güneş etrafında tam bir daire çizerek değil, hafifçe basık bir daire şeklinde, yani elips şeklinde bir yörüngede dolanır.
Doğru Cevap:elips
5) Havanın yapısında …………………………….., …………………………….. ve …………………………….. gibi gazlar bulunur.
Çözüm: Atmosferimizin büyük bir kısmını gazlar oluşturur. En çok bulunan gaz %78 ile azot, sonra %21 ile oksijen‘dir. Geriye kalan küçük kısımda ise karbondioksit gibi diğer gazlar yer alır. Verilen kelimelerden bu üçü de uygundur.
Doğru Cevap:azot, oksijen, karbondioksit (sırası önemli değil)
6) Yatay yönlü hava hareketlerine …………………………….. denir.
Çözüm: Yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru olan yatay yönlü hava hareketinin tanımı rüzgâr‘dır.
Doğru Cevap:rüzgâr
7) Ülkemizde görülen iklimlerden biri de …………………………….. iklimidir.
Çözüm: Türkiye’de üç ana iklim tipi görülür: Karasal iklim, Akdeniz iklimi ve Karadeniz iklimi. Verilen kelimeler arasında ülkemize ait bir iklim tipi olan Karadeniz bulunmaktadır.
Doğru Cevap:Karadeniz
8) Havanın yapısında bulunan ve …………………………….. tutan gazlardan biri de metan gazıdır.
Çözüm: Metan gazı, tıpkı karbondioksit gibi, Güneş’ten gelen ısıyı atmosferde tutma özelliğine sahip bir sera gazıdır. Bu gazlar güneş ışığını (ve daha çok ondan kaynaklanan ısıyı) tutar. Ancak cümlenin yapısı ve kelime kutusundaki seçenekler düşünüldüğünde, metan gazı bir sera gazıdır ve havadaki diğer önemli sera gazı karbondioksit‘tir. Cümledeki boşluk, metan gibi başka bir sera gazını ifade ediyor olabilir. “Havanın yapısında bulunan ve ısı tutan gazlardan biri de metan gazıdır” olsaydı daha net olurdu. Ancak seçeneklere baktığımızda, metan gibi ısı tutan bir diğer önemli gaz karbondioksit‘tir.
Doğru Cevap:karbondioksit
9) Sera etkisine neden olan gazların sebep olduğu küresel sıcaklık artışı, …………………………….. olarak adlandırılır.
Çözüm: Sera gazlarının atmosferde birikerek Dünya’nın ortalama sıcaklığını artırması olayına genel olarak küresel iklim değişikliği denir.
Doğru Cevap:küresel iklim değişikliği
10) Sera gazlarının atmosferdeki miktarının artmasına …………………………….. kullanımı neden olur.
Çözüm: Atmosferdeki sera gazı miktarını en çok artıran insan faaliyeti, kömür ve petrol gibi fosil yakıt kullanımıdır.
Doğru Cevap:fosil yakıt
Umarım tüm açıklamalar net ve anlaşılır olmuştur. Harika iş çıkardın! Anlamadığın bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim