Merhaba sevgili öğrencim! Senin için Fen Bilimleri dersi “DNA ve Genetik Kod” ünitesine ait bu soruları tek tek inceledim. Hadi gel, bir dedektif gibi iz sürerek bu soruları birlikte çözelim.
4) Aşağıdaki I, II ve III ile numaralandırılmış DNA moleküllerinden hangisi ya da hangileri üzerindeki hatalar onarılamaz?
Bu soruda DNA’nın kendini eşlemesi ve onarımı konusunu hatırlamalıyız. DNA, çift zincirli sarmal bir yapıdır. Fermuar gibi düşünebilirsin. Eğer fermuarın bir tarafındaki diş koparsa, karşı tarafındaki dişe bakarak oraya ne gelmesi gerektiğini bilebiliriz. Ancak karşılıklı iki diş de koparsa, oraya ne geleceğini bilemeyiz.
- Adım 1: I. DNA molekülüne bakalım. Sadece tek bir zincirde eksiklik var. Karşı zincirdeki nükleotid duruyor. DNA polimeraz enzimi karşı tarafa bakıp burayı onarabilir. (Onarılabilir)
- Adım 2: III. DNA molekülüne bakalım. Burada da sadece tek bir zincirde kopukluk var. Karşı taraf sağlam olduğu için şablon olarak kullanılabilir ve onarılabilir. (Onarılabilir)
- Adım 3: II. DNA molekülüne dikkatlice bakalım. Burada karşılıklı iki zincirde de nükleotidler eksik. İki taraf da boş olduğu için DNA buraya hangi nükleotidlerin (Adenin mi, Timin mi, Guanin mi, Sitozin mi?) geleceğini bilemez. Bu yüzden bu hata onarılamaz.
Sonuç: Yalnızca II numaralı DNA’daki hata onarılamaz.
Cevap: A) Yalnız II
(Not: Şıklarda bir baskı hatası olmuş olabilir, normalde “Yalnız II” şıkkı olmalıydı ancak şıklara baktığımızda A şıkkı “Yalnız I” diyor. Görsele göre onarılamayan tek hata II’dir. Genellikle bu tip sorularda çift taraflı kopmalar onarılamaz kabul edilir. Eğer soru “onarılabilir” diye sorsaydı I ve III olurdu. Şıklarda “Yalnız II” seçeneği görünmüyor, ancak bilimsel olarak doğru cevap II’dir. Muhtemelen soruda “hangileri onarılabilir” denmek istendi (Cevap I ve III olurdu) ya da şıklar hatalı. Ancak biz doğru bilgiyi öğrenelim: Çift taraflı kopmalar onarılamaz.)
—
5) I. UU, II. Kk, III. aa. Yukarıda bazı karakterlerin oluşumuna etki eden aleller gösterilmiştir. Bu alellerden hangileri homozigot durumdadır?
Burada “Homozigot” (Saf döl) ve “Heterozigot” (Melez döl) kavramlarını hatırlayalım. Eğer gen çiftindeki harflerin ikisi de aynıysa (büyük-büyük veya küçük-küçük) buna homozigot denir.
- Adım 1: I. öncüle bakalım: UU. İki harf de büyük U. Birbirinin aynısı olduğu için bu Homozigottur.
- Adım 2: II. öncüle bakalım: Kk. Biri büyük K, diğeri küçük k. Harfler farklı olduğu için bu Heterozigot (Melez) tur.
- Adım 3: III. öncüle bakalım: aa. İki harf de küçük a. Birbirinin aynısı olduğu için bu da Homozigottur.
Sonuç: I ve III numaralı aleller homozigottur.
Cevap: C) I ve III
—
6) Kısa boylu bir bezelye için; I. Erkek atasında uzun boy aleli vardır. II. Dişi atasının alelleri homozigot durumdadır. III. Erkek atası melez durumdadır. Yukarıda verilenlerden hangileri doğru olabilir?
Öncelikle sorudaki ipucunu yakalayalım: Bezelyelerde uzun boy geni baskın (U), kısa boy geni çekiniktir (u). Bir bezelyenin kısa boylu olması için genotipinin kesinlikle uu (küçük u, küçük u) olması gerekir.
- Adım 1: Çocuğun (yavru bezelyenin) genotipi uu olduğuna göre, bu ‘u’lardan birini anneden, diğerini babadan almıştır. Yani hem annede hem de babada en az bir tane çekinik ‘u’ geni olmak zorundadır.
- Adım 2: I. öncül: “Erkek atasında uzun boy aleli vardır.” Erkek ata (baba) Uu genotipinde olabilir mi? Evet, olabilir. Eğer baba Uu ise, çocuğuna ‘u’ genini verebilir. Bu mümkündür.
- Adım 3: II. öncül: “Dişi atasının alelleri homozigot durumdadır.” Dişi ata (anne) uu genotipinde olabilir mi? Evet, olabilir. Anne ‘uu’ ise çocuğuna ‘u’ verir. Bu da mümkündür.
- Adım 4: III. öncül: “Erkek atası melez durumdadır.” Melez demek Uu demektir. Baba Uu olursa çocuğuna ‘u’ genini verebilir mi? Evet verebilir. Bu da mümkündür.
Sonuç: Her üç durum da gerçekleşmiş olabilir. Çünkü hepsinde yavruya ‘u’ geni aktarılma ihtimali vardır.
Cevap: D) I, II ve III
—
7) Beyaz çiçekli bezelyelerin çaprazlanması sonucunda oluşacak olan bezelyelerin mor çiçekli olma olasılığı kaçtır?
Soruda bize şu bilgi verilmiş: Mor çiçek aleli “B” (baskın), beyaz çiçek aleli “b” (çekinik) dir.
- Adım 1: Bir bezelyenin beyaz çiçekli olabilmesi için çekinik genlerin yan yana gelmesi gerekir. Yani beyaz çiçekli bezelyenin genotipi kesinlikle bb‘dir.
- Adım 2: Soruda iki beyaz çiçekli bezelye çaprazlanıyor diyor. Yani: bb x bb işlemi yapacağız.
- Adım 3: Bu çaprazlamadan doğacak yavrulara bakalım:
1. b ile 1. b ->bb
1. b ile 2. b ->bb
2. b ile 1. b ->bb
2. b ile 2. b ->bb - Adım 4: Gördüğün gibi yavruların hepsi %100 bb (beyaz) olur. Hiçbirinde “B” (Mor) geni yoktur. Yoktan var olamazlar.
Sonuç: İki beyaz çiçekten mor çiçekli bezelye oluşma ihtimali %0’dır.
Cevap: D) 0
—
8) Aşağıdaki çaprazlamalardan hangisinin sonucunda melez genotipli birey oluşmaz?
Melez genotip, “Heterozigot” demektir. Yani harflerden biri büyük, biri küçük olmalıdır (Örnek: Ss).
- Adım 1: A şıkkını inceleyelim: SS x SS
Burada anne de baba da saf baskın. Yavruların hepsi mecburen SS olur. Hiç küçük ‘s’ olmadığı için melez (Ss) oluşamaz. - Adım 2: Diğer şıklara da hızlıca bakalım.
B) SS x Ss -> Buradan SS ve Ss (melez) oluşur.
C) Ss x Ss -> Buradan SS, Ss (melez) ve ss oluşur.
D) SS x Ss -> Buradan da SS ve Ss (melez) oluşur.
Sonuç: A şıkkındaki çaprazlamada sadece saf döl (SS) oluşur, melez döl oluşmaz.
Cevap: A) SS x SS
—
9) Aşağıda verilenlerden hangisi sağlıklı bireylerin oluşmasına engel olabilir?
Bu soru, genetik hastalıkların taşınması ve risk faktörleriyle ilgilidir.
- Adım 1: Seçenekleri inceleyelim.
A) Kimyasal maddelerden uzak durmak -> Bu sağlığı korur, iyi bir şeydir.
C) Sağlıklı beslenme -> Bu gelişimi destekler, iyi bir şeydir.
D) Alkol ve sigara kullanmamak -> Bu mutasyon riskini azaltır, iyi bir şeydir. - Adım 2: B şıkkına bakalım: Akraba evlilikleri.
Akrabaların genetik yapıları birbirine benzerdir. Eğer ailede çekinik genle taşınan bir hastalık varsa, akraba evliliğinde bu hastalıklı genlerin (aa) yan yana gelme ihtimali çok artar. Bu da hasta bireylerin doğmasına neden olabilir. Yani sağlıklı birey oluşumuna “engel” teşkil edebilir.
Sonuç: Akraba evlilikleri genetik hastalık riskini artırdığı için sağlıklı bireylerin oluşmasını engelleyebilir.
Cevap: B) Akraba evlilikleri