Merhaba sevgili öğrencim. Ben Fen Bilimleri öğretmeninim. Seninle bu çalışma kağıdındaki “Maddenin Tanecikli Yapısı” konusunu harika bir şekilde pekiştireceğiz. Hazırsan arkana yaslan, derin bir nefes al ve başlayalım. Unutma, Fen Bilimleri hayatın ta kendisidir!
A. Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız. Yanlış olduğuna karar verdiğiniz cümlenin doğrusunu altlarında bırakılan yerlere yazınız.
1. Havayı oluşturan tanecikler arasında boşluk çok fazla olduğu için hava sıkıştırılabilir.
Bu ifade DOĞRU (D)‘dur.
Açıklama: Gaz maddelerin (hava gibi) tanecikleri birbirinden çok uzaktır ve bağımsız hareket ederler. Aralarındaki bu büyük boşluklar sayesinde, üzerine kuvvet uyguladığımızda tanecikleri birbirine yaklaştırabiliriz, yani sıkıştırabiliriz.
2. Sıvı maddeler katı hâle geçerken tanecikleri arasındaki boşluk artar.
Bu ifade YANLIŞ (Y)‘tır.
Doğrusu:Sıvı maddeler katı hâle geçerken tanecikleri arasındaki boşluk genellikle azalır.
Açıklama: Maddeler donarken (sıvıdan katıya geçerken) tanecikleri birbirine daha çok yaklaşır ve düzenli bir yapı oluşturur. (Not: Su bu kuralın istisnasıdır, su donarken hacmi artar ancak genel kural maddelerin katı halinin daha sıkışık olduğudur).
3. Bütün maddelerin tanecikleri titreşim hareketi yapar.
Bu ifade DOĞRU (D)‘dur.
Açıklama: Katı, sıvı ve gaz… Maddenin hâli ne olursa olsun, tanecikleri durmaz. En azından oldukları yerde titrerler. Katılar sadece titreşim yaparken, sıvı ve gazlar titreşimin yanında başka hareketler de yapar.
4. Gaz maddelerin tanecikleri öteleme hareketi yapamaz.
Bu ifade YANLIŞ (Y)‘tır.
Doğrusu:Gaz maddelerin tanecikleri öteleme hareketi yapabilir.
Açıklama: Öteleme hareketi, taneciklerin yer değiştirmesi demektir. Gaz tanecikleri çok hızlıdır ve serbestçe her yöne giderek öteleme hareketi yaparlar. Zaten bu sayede odaya sıkılan parfümün kokusu her yere yayılır.
5. Sıvı tanecikleri birbirinin üzerinden kayabilir.
Bu ifade DOĞRU (D)‘dur.
Açıklama: Sıvıların akışkan olmasının sebebi budur. Tanecikler birbirine temas eder ama birbirlerinin üzerinden kayarak hareket edebilirler. Bu sayede suyu bir kaptan diğerine dökebiliriz.
B. Aşağıdaki cümleleri, verilen sözcük çiftlerinin içindeki uygun kelimeyi seçerek tamamlayınız.
1. Sıvı ve gaz maddelerin tanecikleri katı maddeden farklı olarak dönme ve …………………… hareketi yapar.
Cevap:öteleme
Açıklama: Katılar sadece titreşim yapar. Sıvı ve gazlar ise buna ek olarak kendi etraflarında dönerler ve yer değiştirerek öteleme hareketi yaparlar.
2. Isı alan maddelerin tanecikleri daha …………………… hareket eder.
Cevap:hızlı
Açıklama: Isı bir enerjidir. Maddeler ısındığında taneciklerinin enerjisi artar. Enerjisi artan tanecikler yerinde duramaz ve daha hızlı hareket etmeye başlar.
3. Gaz tanecikleri arasındaki boşluk çok …………………… olduğu için gazlar bulundukları kabı tamamen doldurur.
Cevap:fazla
Açıklama: Gaz tanecikleri birbirinden o kadar uzaktır ve o kadar bağımsızdır ki, onları bir kaba koyduğunda her yere dağılırlar ve kabın her noktasını doldururlar.
4. Sünger, pamuk gibi maddelerin sıkıştırılabilmesinin nedeni yapılarında …………………… bulunmasıdır.
Cevap:hava
Açıklama: Sünger katı bir maddedir ama içinde gözenekler vardır. Bu gözeneklerin içi hava (gaz) ile doludur. Biz süngere bastırdığımızda aslında süngerin kendisini değil, içindeki havayı sıkıştırıp dışarı atarız.
5. Bütün maddeler tanecikli, hareketli, …………………… yapıdadır.
Cevap:boşluklu
Açıklama: Maddenin en temel özelliklerinden biri, tanecikleri arasında az ya da çok mutlaka boşluk olmasıdır. Katılarda bu boşluk çok az, gazlarda ise çok fazladır.
C. Aşağıdaki soruları kısaca yanıtlayınız.
1. Sıvı ve gaz maddelerinin akışkan olmasını sağlayan tanecik hareketi hangisidir?
Cevap:Öteleme Hareketi
Açıklama: Taneciklerin birbiri üzerinden kayarak yer değiştirmesine öteleme denir. Bu hareket sayesinde su borulardan akar, rüzgar eser. (Dönme hareketi de eşlik eder ama akışkanlığı sağlayan temel hareket ötelemedir).
2. Maddenin hangi hâli sadece titreşim hareketi yapar?
Cevap:Katı Hâli
Açıklama: Katı maddelerin tanecikleri birbirine sıkı sıkıya bağlıdır, asker gibi düzenlidirler. Yerlerinden ayrılamazlar, sadece oldukları yerde titrerler.
3. Çakmakların içine gaz doldurulurken gaz maddelerin hangi özelliğinden yararlanılır?
Cevap:Sıkıştırılabilme Özelliği
Açıklama: Gaz tanecikleri arasında çok boşluk olduğu için yüksek basınç altında sıkıştırılabilirler. Çakmakların içine gazı sıkıştırarak doldururuz, hatta bu yüksek basınçta gaz tanecikleri birbirine o kadar yaklaşır ki sıvılaşır. Çakmağa baktığında içinde sıvı görürsün.
4. Katı hâldeki maddelerin sıkıştırılamamasının nedeni nedir?
Cevap:Tanecikleri arasındaki boşluğun yok denecek kadar az olmasıdır.
Açıklama: Bir şeyi sıkıştırmak için taneciklerini birbirine yaklaştırman gerekir. Ancak katılarda tanecikler zaten birbirine yapışık gibidir, yaklaşacak yerleri yoktur.
5. Katı hâlden sıvı hâle geçen bir madde hangi tanecik hareketlerini yapmaya başlar?
Cevap:Dönme ve Öteleme Hareketleri
Açıklama: Katı haldeyken sadece titreşim yapıyordu. Eridiğinde (sıvı olduğunda) tanecikler biraz serbest kalır. Artık titreşimin yanına yuvarlanma (dönme) ve yer değiştirme (öteleme) hareketlerini de eklerler.
Konu değerlendirmesini başarıyla tamamladık! Bu konunun mantığı “boşluk” ve “hareket” üzerine kurulu. Tanecikler ne kadar özgürse o kadar çok hareket eder ve araları o kadar açık olur. Başarılarının devamını dilerim!