Merhaba sevgili öğrencim! Ben Fen Bilimleri öğretmeninim. Seninle birlikte bu sayfadaki “Sesin Yayılması ve Farklı Sesler” konusunu içeren etkinlikleri inceleyip, adım adım çözeceğiz. Hazırsan başlayalım!
1. Pazar yerinde yapılan bir anonsu, bu ortamda bulunanlar duymuştur.
a. Bu cümlede sözü edilen anons (ses) hangi ortamda yayılmıştır?
Cevap:
Bu soruyu çözerken pazar yerindeki ortamı hayal edelim.
Adım 1: Pazar yerinde insanlar, tezgâhlar ve sebzeler vardır ama hepimizin içinde bulunduğu, nefes aldığımız o boşluk aslında “hava” ile doludur.
Adım 2: Ses, bir kaynaktan çıktıktan sonra kulağımıza gelene kadar bir maddeye ihtiyaç duyar. Pazarcının bağırmasıyla çıkan ses, havayı titreştirerek kulağımıza gelir.
Sonuç: Ses, gaz (hava) ortamında yayılmıştır.
b. Sesin daha farklı ortamlarda da yayılabildiğini örnek vererek açıklayınız.
Ses sadece havada (gazlarda) yayılmaz; katılarda ve sıvılarda da yayılır. Bunu günlük hayattan örneklerle açıklayalım.
Adım 1 (Katı Ortam): Sıranın üzerine kulağını dayadığında, arkadaşın parmağıyla sıraya hafifçe vursa bile sesi çok net duyarsın. Bu, sesin katı maddelerde yayıldığını gösterir.
Adım 2 (Sıvı Ortam): Denizin altında yüzerken birbirine çarpan taşların sesini veya motorlu teknelerin sesini duyabilirsin. Hatta yunuslar suyun altında birbirleriyle ses çıkararak iletişim kurarlar. Bu da sesin sıvı maddelerde yayıldığını gösterir.
Sonuç: Ses; katı, sıvı ve gaz olmak üzere maddesel olan tüm ortamlarda yayılabilir.
2. Beril; topunu cam, tahta ve beton zeminlerde aynı şiddetle zıplatarak çıkan sesleri karşılaştırmıştır. Beril, yaptığı etkinlik sonucunda topların çıkardığı sesler ile ilgili hangi sonuca ulaşmıştır?
Cevap:
Burada Beril’in yaptığı deneyi inceleyelim. Top aynı top, vurma şiddeti aynı ama zeminler farklı.
Adım 1: Top cam zemine çarptığında “tın” diye ince bir ses, tahtaya çarptığında daha tok bir ses, betona çarptığında ise daha farklı ve sert bir ses çıkarır.
Adım 2: Buradaki değişkenimiz “cismin cinsi”dir (cam, tahta, beton).
Sonuç: Beril şu sonuca ulaşmıştır: Farklı maddelerden (veya farklı cins maddelerden) çıkan sesler birbirinden farklıdır. Yani ses kaynağının veya sesin çarptığı maddenin değişmesi, oluşan sesi değiştirir.
3. Yukarıda gösterilen 1. deneyde demir çubuk önce cam şişeye, sonra da plastik şişeye eşit şiddetle vurularak çıkan sesler karşılaştırılmıştır. Yapılan 2. deneyde demir çubuk ile cam şişeye önce hava ortamında sonra da su ortamında eşit şiddetle vurularak çıkan sesler karşılaştırılmıştır.
1. deney ile hangi sonuca ulaşılır?
Cevap:
Adım 1: İlk deneyde ortam aynı (hava), vuran cisim aynı (demir çubuk) ama vurulan cisimler farklı (biri cam, biri plastik).
Adım 2: Cam şişeden çıkan ses ile plastik şişeden çıkan ses birbirinden farklı olacaktır.
Sonuç:Ses kaynağının değişmesi, çıkan sesin farklı olmasına neden olur. (Farklı cins maddelerden, farklı sesler çıkar.)
2. deney ile hangi sonuca ulaşılır?
Cevap:
Adım 1: İkinci deneyde ses kaynağı aynı (ikisi de cam şişe), vuran cisim aynı ama bu sefer içinde bulundukları ortam farklı (biri havada, biri suyun içinde).
Adım 2: Havada duyduğumuz ses ile suyun içinden gelen ses kulağımıza farklı gelecektir.
Sonuç:Sesin yayıldığı ortamın değişmesi, duyulan sesin farklılaşmasına neden olur. (Ses farklı ortamlarda farklı duyulur.)
4. Ses kaynağının değişmesiyle seslerin farklı işitildiğini gösteren bir deney için aşağıdaki malzemeler verilmiştir. Bu malzemeleri kullanarak deneyin nasıl yapılacağını yazınız.
Cevap:
Amacımız “kaynak değişince ses değişir” ilkesini kanıtlamak. Elimizde iki farklı tel (paket lastiği ve bakır tel) ve iki tane düzenek tahtası var.
Adım 1: I. düzeneğe, verilen paket lastiğini iki çivi arasına gergin bir şekilde bağlarız.
Adım 2: II. düzeneğe ise bakır teli, aynı gerginlikte olacak şekilde iki çivi arasına bağlarız.
Adım 3: Önce paket lastiğini parmağımızla çekip bırakırız ve çıkan sesi dinleriz. Sonra bakır teli çekip bırakırız ve çıkan sesi dinleriz.
Sonuç ve Açıklama: Lastikten ve bakır telden çıkan seslerin birbirinden farklı olduğunu gözlemleriz. Böylece, ses kaynağı (malzemenin cinsi) değiştiğinde üretilen sesin de değiştiğini ispatlamış oluruz.