Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle Fen Bilimleri dersimizin çok merak edilen ve günlük hayatta her an iç içe olduğumuz bir konusuna, 5. Ünite: Ses ve Özellikleri ünitesine giriş yapıyoruz. Önümüzdeki görsel, bu ünitede neleri öğreneceğimizin bir haritası gibi. Gel, bu başlıkları tek tek inceleyelim ve bu ünitede bizi nelerin beklediğini sanki dersteymişiz gibi konuşalım.
1. SESİN YAYILMASI
Bu başlık altında şunu konuşacağız: “Sesin Yayılabileceği Ortamlar”.
Açıklama: Bak, sesin oluşabilmesi için bir kaynağa ihtiyacımız var ama bu sesin kulağımıza gelmesi için bir de “ortama” ihtiyacımız var. Ses; katı, sıvı ve gaz ortamlarda yayılabilir. Yani, arkadaşınla konuşurken aranızdaki hava (gaz) sayesinde birbirinizi duyarsınız. Denize daldığında motor sesi duyarsan su (sıvı) sesi iletmiş olur. Kulağını sıraya dayayıp parmağınla sıraya vurduğunda ise katı maddenin sesi ilettiğini anlarsın. Ama unutma, ses boşlukta yayılmaz! Yani uzayda bir patlama olsa, yanındaki astronot bunu duyamaz çünkü sesi taşıyacak madde yoktur.
2. SESİN FARKLI ORTAMLARDA FARKLI DUYULMASI
Burada iki önemli durum var:
- Ses Kaynağı Farklı, Ortam Aynı: Düşün ki sınıftayız (ortam aynı). Ben konuşuyorum, sonra bir arkadaşın gitar çalıyor. Kulağına gelen sesler farklı değil mi? Çünkü sesin çıktığı kaynaklar farklı.
- Ses Kaynağı Aynı, Ortam Farklı: İki tane taşı birbirine havada vurunca çıkan sesi dinle, bir de aynı taşları suyun içinde birbirine vurunca çıkan sesi dinle. Sesler farklı gelecektir. Demek ki ortam değişince duyduğumuz ses de değişiyor.
3. SESİN SÜRATİ
Görseldeki şimşek fotoğrafı tam da bu konuyla ilgili! Burada şunları öğreneceğiz:
- Sesin Yayıldığı Ortamlardaki Sürati: Ses en hızlı katılarda, sonra sıvılarda, en yavaş ise gazlarda (havada) yayılır. Çünkü tanecikler birbirine ne kadar yakınsa ses o kadar hızlı iletilir.
- Şimşek ve Gök Gürültüsü: Resimdeki gibi yağmurlu bir havada önce şimşeğin ışığını görürüz, sonra “güm!” diye gök gürültüsünü duyarız. Neden mi? Çünkü ışık, sesten çok daha hızlıdır. Işık koşarak gelirken, ses arkadan yürüyerek gelir gibi düşünebilirsin.
- Ses Bir Enerji Türü müdür?: Evet, kesinlikle! Çok yüksek sesle müzik çalan bir hoparlörün önüne balon koyarsan titrediğini görürsün. Hatta opera sanatçıları sesiyle bardak kırabilir. Ses, hareket enerjisine dönüşebilen bir enerjidir.
4. SESİN MADDEYLE ETKİLEŞMESİ
Son olarak sesin bir engele çarptığında ne yapacağını konuşacağız:
- Ses Madde ile Karşılaşınca Ne Olur?: Ses bir duvara çarparsa üç şey olabilir: Ya geri döner (yansıma), ya duvar tarafından yutulur (soğurulma) ya da diğer tarafa geçer (iletim).
- Sesin Yayılmasını Önleyebilir miyiz? (Ses Yalıtımı): Evde gürültü istemiyorsak, duvarlara strafor köpük veya yün gibi malzemeler koyarız. Bu malzemeler sesi içine hapseder (soğurur). Buna “ses yalıtımı” diyoruz.
- Akustik Nedir?: Sinema salonlarında veya tiyatrolarda sesin herkese eşit ve net gitmesi için yapılan özel tasarımlara akustik denir. Yankı yapmasın, herkes net duysun diye yapılan bilimsel çalışmalardır.
Gördüğün gibi, bu ünite aslında hayatımızın tam içinden! Şimşekten sinema salonuna, su altından uzay boşluğuna kadar her yerde sesin kuralları işliyor. Hazırsan bu maceralı üniteye başlayalım!