Merhaba sevgili 6. Sınıf öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizden çok güzel iki etkinliğimiz var. Birincisinde, okulumuza yeni gelen arkadaşlara yardımcı olacak harika bir kılavuz hazırlayacağız. İkincisinde ise metindeki yazım yanlışlarını bulup düzelteceğiz. Hazırsanız başlayalım!
4. ANLATALIM
Okuduğunuz metinde Faruk, yeni bir eve taşınmakta ve mahalleye alışmakta zorlanmaktadır. Benzer bir durumu okulunu değiştiren öğrenciler de yaşayabilir.
4.a) Yukarıdaki açıklamadan hareketle okulunuza yeni başlayanların uyum sürecini kolaylaştırmak için “Yeni Okula Alışma Kılavuzu” oluşturunuz.
Çözüm:
Canım öğrencilerim, bu bölümde bizden çok anlamlı bir çalışma yapmamız isteniyor. Tıpkı Faruk gibi, okulumuza yeni gelen arkadaşlarınız da ilk başlarda biraz çekingen, biraz da heyecanlı olabilirler. Okulu tanımak, kuralları öğrenmek, yeni arkadaşlar edinmek onlar için biraz zaman alabilir. İşte biz de bu süreci onlar için daha eğlenceli ve kolay hale getirmek amacıyla bir “Yeni Okula Alışma Kılavuzu” hazırlayacağız. Bu kılavuz, yeni gelen bir arkadaşınızın elinden tutar gibi ona okulumuzu tanıtacak, merak ettiği her şeyi cevaplayacak bir rehber olacak.
4.b) Kılavuzunuzu bir çizgi roman gibi kareler içine yazabilir, küçük bir kitapçık biçiminde oluşturabilir, dijital araçları kullanarak ya da kendi seçtiğiniz farklı bir yöntem ile hazırlayabilirsiniz. Kılavuzunuzu hazırlarken aşağıdaki basamaklarda yazan ifadelere dikkat ediniz.
Çözüm:
Kılavuzunuzu nasıl hazırlayacağınız tamamen sizin yaratıcılığınıza kalmış! İster rengarenk çizimlerle dolu bir çizgi roman gibi yapın, ister küçük ve şirin bir kitapçık hazırlayın, isterseniz de bilgisayar veya tablet kullanarak dijital bir sunum ya da kısa bir video bile oluşturabilirsiniz. Önemli olan, bilgileri yeni gelen arkadaşlarınızın kolayca anlayabileceği ve ilgisini çekecek şekilde sunmak.
Şimdi bu harika kılavuzu hazırlarken hangi adımları izleyeceğimize bir göz atalım:
Adım 1: Önce okulunuzun özelliklerini düşünerek kılavuzunuzun maddelerini oluşturunuz.
- Haydi bakalım, ilk olarak kendi okulumuzu şöyle bir gözümüzün önüne getirelim. Okulumuzun adı ne? Kaç katlı? Hangi sınıflar, hangi laboratuvarlar var? Kütüphanemiz, spor salonumuz nerede? Kantin, tuvaletler, rehberlik servisi… Hangi dersler işleniyor, hangi kulüpler var? Okul kurallarımız neler? Bu gibi soruları düşünerek kılavuzunuzda yer alacak ana konuları ve alt başlıkları belirleyin. Mesela, “Okulumuzu Keşfedelim”, “Dersler ve Etkinlikler”, “Önemli Kurallar” gibi başlıklar düşünebilirsiniz.
Adım 2: Bu maddeleri açıklarken hangi çoklu ortam ögelerinden (fotoğraf, resim, tablo, grafik, harita, ses kaydı, müzik, video vb.) yararlanabileceğinizi belirleyiniz.
- Sadece yazı yazmak yerine, kılavuzunuzu daha zengin ve anlaşılır hale getirmek için görsellerden, seslerden veya videolardan yararlanmayı planlayın. Örneğin, okul binasının fotoğrafını, sınıfınızın bir resmini, okulun kat planını gösteren basit bir haritayı, kantin fiyatlarını gösteren bir tabloyu veya okul marşımızın ses kaydını eklemeyi düşünebilirsiniz. Görsel ögeler her zaman bilgiyi daha akılda kalıcı yapar!
Adım 3: Belirlediğiniz çoklu ortam ögelerinin işlevlerine (eş anlam oluşturma, anlamı destekleme veya tek başına anlam oluşturma) karar veriniz.
- Kullandığınız her görselin veya sesin ne işe yarayacağını önceden düşünün. Bu görsel, yazdığınız metinle aynı şeyi mi anlatıyor (eş anlam oluşturma)? Yoksa yazdığınızı daha iyi anlamamıza mı yardımcı oluyor (anlamı destekleme)? Ya da sadece görselin kendisi mi bir mesaj veriyor (tek başına anlam oluşturma)? Örneğin, “Okul bahçemiz çok geniştir” yazıp yanına okul bahçesinin fotoğrafını koymak, anlamı desteklemektir. Sadece bir fotoğraf gösterip altına “İşte bizim kütüphanemiz!” yazmak ise tek başına anlam oluşturmaktır.
Adım 4: Belirlediğiniz çoklu ortam ögelerini birbiriyle uyumlu bir bütün oluşturacak şekilde kullanınız.
- Hazırladığınız tüm metinleri, görselleri ve diğer ögeleri bir araya getirirken her şeyin birbiriyle uyumlu olmasına dikkat edin. Kılavuzunuzun genel tasarımı, renkleri, yazı karakterleri ve resimlerin yerleşimi birbiriyle ahenkli olmalı. Böylece kılavuzunuz hem gözü yormaz hem de vermek istediğiniz bilgiyi en etkili şekilde iletir. Unutmayın, uyumlu bir bütün, her zaman daha profesyonel ve etkili görünür.
Adım 5: Kılavuzunuzu dönem sonunda sergilemek üzere seçki dosyanızda saklayınız.
- Bu özenle hazırladığınız kılavuzu bitirdikten sonra, tıpkı diğer önemli ders çalışmalarınız gibi, düzenli bir dosyada saklayın. Belki dönem sonunda sınıfınızda ya da okulunuzda bu güzel çalışmayı sergileme fırsatı bulursunuz. Kim bilir, belki de sizin kılavuzunuz, yeni gelen birçok arkadaşımıza ilham kaynağı olur!
Bu kılavuzu hazırlarken kendinizi yeni okula gelen bir arkadaşınızın yerine koymayı unutmayın. Onun neler hissedebileceğini, neleri merak edebileceğini düşünerek hazırladığınızda çok daha başarılı bir çalışma ortaya çıkacaktır. Hepinize kolay gelsin!
***
5. ANLATALIM
Şimdi de Türkçe dersimizin en keyifli ve dikkat gerektiren konularından biri olan ses olayları ve yazım kuralları bölümündeyiz. Aşağıdaki metni dikkatle okuyacak, ses olaylarına uğramış ancak yanlış yazılmış kelimeleri bulup doğru hallerini yazacağız. Örnekte gösterilen kelimeye özellikle dikkat edin!
Aşağıdaki metinde ses olaylarına uğrayan ancak yazımı yanlış kelimeleri belirleyiniz ve örnekteki gibi düzeltiniz.
Metin:
Okuldaki ilk günümdü. Aylarca merak ettiğim; sorularımla annemi, babamı, ablamı sıkıştırıp durduğum okula nihayet başlıyacaktım. Sevincimi, heyecanımı gizleyebilmem mümkün değildi. Okul binası, okuduğum kitaptaki bina gibi kocamandı. Zil çaldıktan sonra arkadaşlara sıra gelmişti. Benim gibi birçok çocuk hem korkulu hem de heyecanlı gözlerle etrafına bakıyorduk. Okulumu ve yeni arkadaşlarımı çok seveceğimi hissediyordum. Nihayet zil çalmıştı. Ablam elimden tutarak beni sınıfıma götürdü. Yeni arkadaşlarım biricik öğretmenimizi dinliyordu.
Çözüm:
Sevgili öğrencilerim, metni dikkatlice incelediğimizde, örnekte de bize ipucu olarak verilen bir kelimenin yanlış yazıldığını görüyoruz. Bu kelime, ünlü daralması kuralının yanlış uygulandığı bir durumu gösteriyor.
Adım 1: Yanlış yazılan kelimeyi belirleyelim.
- Metinde altı çizili olarak gösterilen ve düzeltilmesi gereken kelime: “başlıyacaktım”.
Adım 2: Kelimenin neden yanlış yazıldığını açıklayalım.
- Türkçede bazı fiiller “-yor” eki aldığında, fiilin sonundaki geniş ünlü (a, e) dar ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşür. Buna ünlü daralması deriz. Örneğin, “başla-“ fiiline “-yor” eki geldiğinde “başlıyor” olur. Bu doğru bir kullanımdır.
- Ancak, “-acak, -ecek” gibi gelecek zaman eklerinden önce gelen “-y-“ kaynaştırma ünsüzü, fiilin sonundaki geniş ünlüyü (a, e) genellikle daraltmaz. Yani, “başla-“ fiiline “-yacak-“ eki geldiğinde doğru yazım “başlayacak” olmalıdır.
- Metindeki “başlıyacaktım” kelimesi ise “başla-“ fiiline “-yacak-“ ve “-tım” eklerinin gelmesiyle oluşmuştur. Burada yanlış bir şekilde ünlü daralması yapılmış ve ‘a’ sesi ‘ı’ya dönüşmüştür. Bu bir yazım hatasıdır.
Adım 3: Kelimenin doğru yazımını belirtelim.
- Yanlış yazım:
başlıyacaktım - Doğru yazım: başlayacaktım
Peki, metindeki diğer kelimelere de kısaca göz atalım, acaba başka yanlışlar var mıydı?
- “kocamandı”: “Kocaman” kelimesine “-dı” geçmiş zaman eki gelmiştir. “Kocaman” kelimesi ‘n’ harfiyle bittiği için ek ‘d’ ile başlar ve yazımı doğrudur. Eğer kelime ‘p, ç, t, k, f, h, s, ş’ harflerinden biriyle bitseydi (fıstıkçı şahap ünsüzleri), o zaman ek ‘t’ ile başlar, yani ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) olurdu. Örneğin, “kitap” kelimesine “-dı” eki gelseydi “kitaptı” şeklinde yazılırdı. Bu kelime doğru yazılmıştır.
- “bakıyorduk”: “Bak-“ fiiline “-yor” eki geldiğinde, ünlü daralması kuralına göre ‘a’ sesi ‘ı’ya dönüşür ve “bakıyor” olur. Ardından “-duk” eki gelir. Bu kelimenin yazımı doğrudur.
- “hissediyordum”: “His” kelimesine “etmek” yardımcı fiili geldiğinde, ünsüz türemesi (bir ‘s’ harfi eklenir) olur ve “hissetmek” şeklinde yazılır. Daha sonra