Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizden çok önemli bir konuyu, Özne-Yüklem Uyumu‘nu işleyeceğiz. Resimdeki soruları adım adım, tane tane çözerek bu konuyu birlikte pekiştirelim. Hazır mısınız? Başlayalım o zaman!
8. ANLATALIM
a. Aşağıdaki bölümü altı çizili ifadelere dikkat ederek inceleyiniz.
“O gözlüğün bize neyi gösterdiğini o kadar merak ettim ki! Meğer gözlükle Türkiye’ye ve dünyaya uzaydan bakabiliyormuşuz. Çok kalabalıktı, sıra vardı. Ama yine de sıramızı bekledik.”
Evet çocuklar, bu kısımda sadece altı çizili kelimelere dikkat etmemiz isteniyor. Gördüğümüz gibi, altı çizili kelimeler “merak ettim”, “bakabiliyormuşuz” ve “bekledik” kelimeleri. Bunlar birer eylem, yani bir işi, bir oluşu ya da bir hareketi bildiren kelimelerdir. Bu eylemleri kimin yaptığını da bu kelimelerin içindeki eklerden anlayabiliriz. Bu kısım, sonraki sorular için bir hazırlık niteliğinde.
b. Etkinliğin “a” maddesinden hareketle aşağıdaki ifadeleri yay ayraç içindeki uygun kelimeler ile tamamlayınız. Bir kelimeyi birden çok kez kullanabilirsiniz.
(Ben, Biz, O)
- __________ merak ettim.
- __________ bakabiliyormuşuz.
- __________ bekledik.
- __________ vardı.
Sevgili çocuklar, şimdi “a” maddesindeki altı çizili kelimeleri, yani eylemleri, kimin yaptığını bulacağız. Bunun için eylemlerin sonundaki eklere dikkat etmemiz gerekiyor. Bu ekler bize eylemi yapan kişinin kim olduğunu fısıldar.
Adım 1: Her cümlenin eylemini (yüklemini) bulalım.
Adım 2: Eylemin sonundaki kişi ekine bakalım.
Adım 3: Yay ayraç içindeki “Ben”, “Biz” veya “O” zamirlerinden uygun olanı seçelim.
- “merak ettim” eyleminin sonundaki “-im” eki, bu işi “Ben”in yaptığını gösterir. Yani 1. tekil kişi.
- “bakabiliyormuşuz” eyleminin sonundaki “-uz” eki, bu işi “Biz”in yaptığını gösterir. Yani 1. çoğul kişi.
- “bekledik” eyleminin sonundaki “-ik” eki, bu işi “Biz”in yaptığını gösterir. Yani 1. çoğul kişi.
- “vardı” kelimesi, bir var olma durumunu bildiriyor. Cümlede “sıra vardı” deniyordu. Bu eylemde kişi eki yok gibi görünse de, “o vardı” gibi bir anlam taşır. Yani 3. tekil kişi.
Sonuç:
- Ben merak ettim.
- Biz bakabiliyormuşuz.
- Biz bekledik.
- O vardı.
c. Etkinliğin “b” maddesinde oluşan cümlelerde iş, yargı bildiren ifadeler nelerdir? Bu işi, yargıyı yerine getiren varlık ya da kişiler kimlerdir? Söyleyiniz. Bu ifadeleri adlandırmak için aşağıdakilerden hangilerini kullanırdınız? Açıklayınız.
(Özne-Yüklem, Özne-Nesne)
Şimdi çocuklar, “b” maddesinde bulduğumuz kelimeleri hatırlayalım.
Adım 1: Cümlelerdeki iş, oluş, hareket veya yargı bildiren kelimeleri bulalım.
Adım 2: Bu işi, yargıyı yerine getiren varlık ya da kişileri bulalım.
Adım 3: Bu iki tür ifadeyi adlandırmak için doğru terimi seçelim.
- Bir cümlede iş, oluş, hareket veya bir yargı bildiren kelimeye yüklem denir. “merak ettim”, “bakabiliyormuşuz”, “bekledik”, “vardı” kelimeleri bizim yüklemlerimizdi.
- Peki bu işi yapan, eylemi gerçekleştiren veya durumu bildiren varlıklara ya da kişilere ne diyorduk? İşte bunlara da özne denir. “Ben”, “Biz”, “O” kelimeleri de bizim öznelerimizdi.
- Gördüğünüz gibi, bir eylemi yapan kişi ya da varlık ile o eylemin kendisini bir arada düşündüğümüzde, bu ikiliye Özne-Yüklem adını veriyoruz. “Nesne” ise eylemden etkilenen varlıktır, burada ondan bahsetmiyoruz.
Sonuç:
Bu ifadeleri adlandırmak için Özne-Yüklem kavramlarını kullanırız. Çünkü işi yapan (özne) ve yapılan iş (yüklem) bir bütündür.
ç. Aşağıda verilen özne-yüklem uyumu ile ilgili kuralı inceleyiniz.
“Türkçede özne ve yüklemin kişi yönünden uyumlu olması gerekir. Yüklem daima özneye ait kişi eklerini almalıdır.”
Çok önemli bir kural çocuklar! Bu kural bize diyor ki, bir cümlede eylemi yapan kişi (özne) kimse, o eylemi anlatan kelimenin (yüklemin) sonundaki ek de o kişiye uygun olmalı. Mesela, “Ben geldim” deriz, çünkü “Ben” 1. tekil kişi, “geldim”deki “-im” eki de 1. tekil kişiye aittir. “Sen geldin”, “O geldi”, “Biz geldik”, “Siz geldiniz”, “Onlar geldiler” gibi. Eğer bu uyum olmazsa, cümlemiz yanlış olur ve anlam düşüklüğü yaşanır. Şimdi bu kuralı aklımızda tutarak bir sonraki soruya geçelim.
d. Bu kuraldan hareketle aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Yanlış ek alan yüklemlerin üzerini çizerek doğrusunu yazınız.
- Annem, babam, kardeşim ve ben Teknofest’e gittim.
- Ada da bana orada neler hissettiğini anlattık.
- Keşke biz de uçabilseydiniz!
Şimdi ç maddesindeki kuralı uygulayarak bu cümlelerdeki hataları bulup düzeltelim.
Adım 1: Her cümlede özneyi (işi yapanı) bulalım.
Adım 2: Yüklemi (eylemi) bulalım.
Adım 3: Özne ile yüklemin kişi eklerinin uyumlu olup olmadığını kontrol edelim.
Adım 4: Uyumsuz olanı düzeltelim.
- Annem, babam, kardeşim ve ben Teknofest’e gittim.
- Buradaki özne “Annem, babam, kardeşim ve ben”dir. Bu kişiler bir araya geldiğinde “biz” anlamına gelir, yani 1. çoğul kişidir.
- Yüklem ise “gittim” kelimesidir. “-im” eki, 1. tekil kişiye, yani “ben”e aittir.
- Gördüğümüz gibi, özne “biz” iken yüklem “gittim” olamaz. Doğrusu “gittik” olmalıydı.
Doğrusu: Annem, babam, kardeşim ve ben Teknofest’e
gittimgittik. - Ada da bana orada neler hissettiğini anlattık.
- Buradaki özne “Ada”dır. “Ada”, 3. tekil kişi, yani “o” anlamına gelir.
- Yüklem ise “anlattık” kelimesidir. “-ık” eki, 1. çoğul kişiye, yani “biz”e aittir.
- Yine bir uyumsuzluk var. Özne “Ada” (o) iken yüklem “anlattık” (biz) olamaz. Doğrusu “anlattı” olmalıydı.
Doğrusu: Ada da bana orada neler hissettiğini
anlattıkanlattı. - Keşke biz de uçabilseydiniz!
- Buradaki özne “biz”dir. “Biz”, 1. çoğul kişidir.
- Yüklem ise “uçabilseydiniz” kelimesidir. “-diniz” eki, 2. çoğul kişiye, yani “siz”e aittir.
- Burada da özne “biz” iken yüklem “uçabilseydiniz” (siz) olamaz. Doğrusu “uçabilseydik” olmalıydı.
Doğrusu: Keşke biz de
uçabilseydinizuçabilseydik!
Aferin çocuklar, bu konuyu çok iyi anladınız! Şimdi sırada son bir etkinliğimiz var.
9. ANLATALIM
Yanda verilen görseli inceleyiniz. Görselle ilgili cümleler kurarak cümlelerinizi defterinize yazınız. Cümlelerinizi kurarken özne – yüklem uyumunu dikkate alınız.
Sevgili öğrencilerim, şimdi yandaki resme dikkatlice bakalım. Ne görüyorsunuz? Bir bilim laboratuvarında çalışan bir öğretmen ve öğrencilerini görüyoruz, değil mi? Hepsi bilim gözlükleri takmış, deney tüpleriyle bir şeyler inceliyorlar ve çok mutlu görünüyorlar.
Şimdi bu gördüklerimizi cümlelere dökelim. Ama en önemli kuralımız neydi? Evet, özne ile yüklemin birbiriyle uyumlu olmasına dikkat etmek! Haydi, birkaç örnek cümle de ben yazayım, siz de defterinize daha fazla cümle kurmayı unutmayın.
Adım 1: Görseldeki kişileri ve yaptıkları eylemleri belirleyelim.
Adım 2: Özne-yüklem uyumuna dikkat ederek cümleler kuralım.
Sonuç (Örnek Cümleler):
- Öğretmen ve öğrencileri laboratuvarda deney yapıyorlar. (Özne: Öğretmen ve öğrencileri (onlar) -> Yüklem: yapıyorlar (3. çoğul kişi))
- Öğrenciler bilim gözlüklerini takmışlar. (Özne: Öğrenciler (onlar) -> Yüklem: takmışlar (3. çoğul kişi))
- Hepsi çok neşeli görünüyorlar. (Özne: Hepsi (onlar) -> Yüklem: görünüyorlar (3. çoğul kişi))
- Öğretmen öğrencilerine yeni bilgiler öğretiyor. (Özne: Öğretmen (o) -> Yüklem: öğretiyor (3. tekil kişi))
- Biz de bu deneylere katılmayı çok isterdik. (Özne: Biz -> Yüklem: isterdik (1. çoğul kişi))
Bugünkü dersimiz burada sona erdi. Özne-yüklem uyumu konusu çok önemli, bunu sakın unutmayın! Cümle kurarken daima kimin ne yaptığını veya hangi durumda olduğunu düşünün ve yükleminizi ona göre seçin. Bir sonraki derste görüşmek üzere, hoşça kalın!